Şukur Xolmirzayev
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 175–176-b. — ziyouz.com
Xolmirzayev Şukur (1940.24.3, Boysun tumani) — Özbekiston xalk, yozuvçisi (1991). Toşkent universitetining jurnalistika f-tini tugattan (1963). «Yoş gvardiya» naşriyotida muharrir (1963—67), Muqimiy nomidagi musiqali drama teatrida adabiy emakdoş (1967—69), «Guliston» (1969— 75) va «Şarq yulduzi» (1978—80) jur. larida adabiy xodim, bölim mudiri.
X.ning dastlabki hikoya va oçerklari 1958 y.dan naşr etila boşlagan. X. ijodining ilk davridayoq xikoya bilan bir qatorda qissa janrida ham kalam tebratib, «Oq otli» (1962), «Tölqinlar» (1963), «Un sakkizga kirmagan kim bor?» (1965) qissalarini yaratdi. Bu asarlar 60-y.lardagi özbek qissalarining eng yaxşi namunalaridan bölib qoldi. Yozuvçining şu davrda yozgan hikoyalari keyinçalik «Olis yulduzlar ostida» (1971), «Hayot abadiy» (1974),
«Oğir toş köçsa...» (1980), «Yöllar, yöldoşlar» (1984), «Bodom qişda gulladi» (1986), «Toğlarga qor tuşdi» (1987) singari töplamlaridan örin oldi. X.ning hikoya va qissalarida, bir tomondan, yoşlik va talabalik yillarining öziga xos romantikasi ifodalangan bölsa, ikkinçi tomondan, yozuvçi tuğilib ösgan Boysun tumanida yaşovçi turfa tabiatli kişilar hayoti, jamiyatda va ular ruhiy olamida keçgan kuraş va özgarişlar özining badiiy talqinini topdi. Keyinçalik Boysun va boysunliklar hayoti X. ijodining asosiy mavzusi darajasiga kötarilib, yozuvçi ijodida realistik tasvirning ustuvor yönalişga aylanişida muhim omil böldi. X. voqelikdagi murakkab hayotiy jarayonlar va kişilarning ziddiyatlardan iborat ruhiy olamini kaşf eta borgani sayin uning dastlabki hikoya va qissalaridagi romantik pafos endi öz örnini realizmga böşatib berdi va yozuvçining özbek adabiyotiga «şafqatsiz realizm» unsurlarini olib kirişiga imkoniyat yaratdi. X. 80—90-y.larda yaratgan asarlarida mazkur davrdagi jamiyat va xalq hayotining çuqur badiiy tahlilini berdi.
X. «Sönggi bekat» (1976), «Qil köprik» (1984), «Yölovçi» (1987), «Olaböji» (1992), «Dinozavr» (1kitob, 1996) singari romanlarini yozdi. X.ning «Sönggi bekat», «Yölovçi» va «Olaböji» romanlarida şöro jamiyatining 70—80-y.larga kelib içdan yemirila boşlagani yorqin badiiy obrazlar orqali aks ettirildi. Bu romanlarda kötarilgan ijtimoiy masala yozuvçining «Dinozavr» romanida özining yangiça badiiy talqinini topdi. Şöro davlatining xalqparvar davlat ekaniga, u olib borgan içki va taşqi siyosat xalq va mamlakat manfaatiga xizmat qiluvçi siyosat ekaniga astoydil işongan kişining hayoti va ruhiy olamidagi ziddiyatlar kuraşi tasviri mazkur romanning markazida turadi.
X. yozuvçilar orasida birinçilardan bölib özbek xalqi tarixining «bosmaçilik harakati» deb atab kelingan davrini örgana boşladi. Yozuvçining «Qil köprik» romani va «Qora kamar» (1987) pyesasida şu mavzu öz ifodasini topdi. Ularda adaşgan kişilar fojiasi obrazlarda yorqin gavdalantirilgan. X. pyesasi asosida Abror Hidoyatov nomidagi Yoşlar teatrida sahnalaştirilgan «Qora kamar» spektakli yoş avlodda tarixiy ötmişga yangiça yondaşiş maylining paydo bölişida muhim rol öynadi. X.ning özbek xotinqizlarining şöro davridagi fojiali taqdiriga bağişlangan «Ziyofat» pyesasi ham Yoşlar teatrida sahnalaştirilgan (1990).
X. sönggi yillarda Ş. Burhonov, B. Zokirov, R. Çoriyev, Şuhrat, O. Yoqubov, Ö. Umarbekov, A. Oripov, M. Qöşjonov singari taniqli adabiyot va san'at namoyandalari haqida esselar va adabiytanqidiy maqolalar yozdi.
X. — roman janrida bir qator asarlar yozgani va bu asarlar şu davr özbek romannavisligi tarixida muayyan öringa ega bölişiga qaramay, avvalo hikoyanavis. U öz hikoyalarida A. Qodiriy, A. Qahhor kabi özbek yozuvçilarining eng yaxşi an'analarini davom ettiriş bilan birga özbek hikoyanavisligini rus va Yevropa yozuvçilarining badiiy tajribalari bilan ham boyitdi. X.ning eng yaxşi hikoyalari qahramon obrazining yangi va yorqinligi, kompozitsiyasining öziga xosligi, qahramonlar tilining rangbarangligi bilan ajralib turadi.
As: Saylanma [3j.li], 1—2j.lar, T., 200405.
Ad.: Karimov H., Şukur Xolmirzayev, T., 1999; Tavaldiyev G. N., Şukur Xolmirzayev hayoti va ijodiy yöli, T., 2001; D o niyorova Ş., Ijodkor vauslub, T., 2004.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХОЛМИРЗАЕВ Шукур (1940.24.3, Бойсун тумани) — Ўзбекистон халк, ёзувчиси (1991). Тошкент университетининг журналистика ф-тини тугаттан (1963). «Ёш гвардия» нашриётида муҳаррир (1963—67), Муқимий номидаги мусиқали драма театрида адабий эмакдош (1967—69), «Гулистон» (1969— 75) ва «Шарқ юлдузи» (1978—80) жур. ларида адабий ходим, бўлим мудири.
Х.нинг дастлабки ҳикоя ва очерклари 1958 й.дан нашр этила бошлаган. X. ижодининг илк давридаёқ хикоя билан бир қаторда қисса жанрида ҳам калам тебратиб, «Оқ отли» (1962), «Тўлқинлар» (1963), «Ун саккизга кирмаган ким бор?» (1965) қиссаларини яратди. Бу асарлар 60-й.лардаги ўзбек қиссаларининг энг яхши намуналаридан бўлиб қолди. Ёзувчининг шу даврда ёзган ҳикоялари кейинчалик «Олис юлдузлар остида» (1971), «Ҳаёт абадий» (1974),
«Оғир тош кўчса...» (1980), «Йўллар, йўлдошлар» (1984), «Бодом қишда гуллади» (1986), «Тоғларга қор тушди» (1987) сингари тўпламларидан ўрин олди. Х.нинг ҳикоя ва қиссаларида, бир томондан, ёшлик ва талабалик йилларининг ўзига хос романтикаси ифодаланган бўлса, иккинчи томондан, ёзувчи туғилиб ўсган Бойсун туманида яшовчи турфа табиатли кишилар ҳаёти, жамиятда ва улар руҳий оламида кечган кураш ва ўзгаришлар ўзининг бадиий талқинини топди. Кейинчалик Бойсун ва бойсунликлар ҳаёти X. ижодининг асосий мавзуси даражасига кўтарилиб, ёзувчи ижодида реалистик тасвирнинг устувор йўналишга айланишида муҳим омил бўлди. X. воқеликдаги мураккаб ҳаётий жараёнлар ва кишиларнинг зиддиятлардан иборат руҳий оламини кашф эта боргани сайин унинг дастлабки ҳикоя ва қиссаларидаги романтик пафос энди ўз ўрнини реализмга бўшатиб берди ва ёзувчининг ўзбек адабиётига «шафқатсиз реализм» унсурларини олиб киришига имконият яратди. X. 80—90-й.ларда яратган асарларида мазкур даврдаги жамият ва халқ ҳаётининг чуқур бадиий таҳлилини берди.
X. «Сўнгги бекат» (1976), «Қил кўприк» (1984), «Йўловчи» (1987), «Олабўжи» (1992), «Динозавр» (1китоб, 1996) сингари романларини ёзди. Х.нинг «Сўнгги бекат», «Йўловчи» ва «Олабўжи» романларида шўро жамиятининг 70—80-й.ларга келиб ичдан емирила бошлагани ёрқин бадиий образлар орқали акс эттирилди. Бу романларда кўтарилган ижтимоий масала ёзувчининг «Динозавр» романида ўзининг янгича бадиий талқинини топди. Шўро давлатининг халқпарвар давлат эканига, у олиб борган ички ва ташқи сиёсат халқ ва мамлакат манфаатига хизмат қилувчи сиёсат эканига астойдил ишонган кишининг ҳаёти ва руҳий оламидаги зиддиятлар кураши тасвири мазкур романнинг марказида туради.
X. ёзувчилар орасида биринчилардан бўлиб ўзбек халқи тарихининг «босмачилик ҳаракати» деб атаб келинган даврини ўргана бошлади. Ёзувчининг «Қил кўприк» романи ва «Қора камар» (1987) пьесасида шу мавзу ўз ифодасини топди. Уларда адашган кишилар фожиаси образларда ёрқин гавдалантирилган. X. пьесаси асосида Аброр Ҳидоятов номидаги Ёшлар театрида саҳналаштирилган «Қора камар» спектакли ёш авлодда тарихий ўтмишга янгича ёндашиш майлининг пайдо бўлишида муҳим роль ўйнади. Х.нинг ўзбек хотинқизларининг шўро давридаги фожиали тақдирига бағишланган «Зиёфат» пьесаси ҳам Ёшлар театрида саҳналаштирилган (1990).
X. сўнгги йилларда Ш. Бурҳонов, Б. Зокиров, Р. Чориев, Шуҳрат, О. Ёқубов, Ў. Умарбеков, А. Орипов, М. Қўшжонов сингари таниқли адабиёт ва санъат намояндалари ҳақида эсселар ва адабийтанқидий мақолалар ёзди.
X. — роман жанрида бир қатор асарлар ёзгани ва бу асарлар шу давр ўзбек романнавислиги тарихида муайян ўринга эга бўлишига қарамай, аввало ҳикоянавис. У ўз ҳикояларида А. Қодирий, А. Қаҳҳор каби ўзбек ёзувчиларининг энг яхши анъаналарини давом эттириш билан бирга ўзбек ҳикоянавислигини рус ва Европа ёзувчиларининг бадиий тажрибалари билан ҳам бойитди. Х.нинг энг яхши ҳикоялари қаҳрамон образининг янги ва ёрқинлиги, композициясининг ўзига хослиги, қаҳрамонлар тилининг рангбаранглиги билан ажралиб туради.
Ас: Сайланма [3ж.ли], 1—2ж.лар, Т., 200405.
Ад.: Каримов Ҳ., Шукур Холмирзаев, Т., 1999; Тавалдиев Г. Н., Шукур Холмирзаев ҳаёти ва ижодий йўли, Т., 2001; Д о ниёрова Ш., Ижодкор вауслуб, Т., 2004.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.