Şumanay tumani

Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 246-b. — ziyouz.com

Şumanay tumani - Qoraqalpoğiston Respublikasidagi tuman. 1950 yil 6 oktyabrda taşkil etilgan. 1960 yil 5 fev.da Qönğirot va Xöjayli tumanlariga qöşib yuborilgan edi. 1976 yil 9 yanv.da qayta taşkil etildi. Şarqdan Xöjayli, Qanliköl, şim. va ğarbdan Qönğirot tumanlari, jan.dan Turkmaniston bilan çegaralangan. Mayd. 0,64 ming km2. Aholisi 41,4 ming kişi (2003). Tumanda 1 şahar (Şumanay), 6 ovul fuqarolari yiğini (Birleşiq, Dehqonobod, Ketenlar, Mamiy, Oqjap, Sarmonboyköl) bor. Tuman markazi — Şumanay şahri.

Tabiati. Relyefi, asosan, pasttekislikdan iborat, dehqonçilik uçun qulay yerlar. Hududi ğarbdan Ustyurt platosiga tutaş. Iqlimi keskin kontinental. Yillik örtaça tra 11°. Yanv. ning örtaça t-rasi —6,9°, eng past tra —32°. Iyulning örtaça t-rasi 27,1°, eng yuqori tra 40°. Yiliga 95 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 195 kun. Tuproqlari böz, taqirli çöl va şörlangan çöl ötloqi tuproqlardan iborat. Yovvoyi ösimliklardan yantoq, saksovul, oqboş, yulğun, qamğoq, peçak, qorabaroq va boşqalar ösadi. Yovvoyi hayvonlardan çiyaböri, qobon, quyon, qirğovul, börsiq, turli xil ilonlar, kaltakesaklar va boşqalar bor.

Aholisi qoraqalpoq va özbeklar, şuningdek, qozoq, turkman, rus, tatar va boşqalar millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1km2 ga 64,7 kişi. Qişloq aholisi 29 ming kişi, şahar aholisi 12,4 ming kişi.

Xöjaligi. Tumanda «Şumanay momiği» aksiyadorlik jamiyatiga qaraşli paxta tozalaş z-di, ğişt z-di, xöjaliklararo köçma mexanizatsiyalaşgan kolonna, qurilişta'mirlaş bölinmasi, qişloq qurilişta'mirlaş korxonasi bor. Avtokorxona, MTP, savdo, madaniy va maişiy xizmat körsatiş şoxobçalari işlab turibdi. 200 dan ziyod tadbirkor faoliyat körsatadi. Ş.t., asosan, q.x. işlab çiqarişga ixtisoslaşgan. 6 şirkat xöjaligi, 200 dan ortiq fermer xöjaligi bor. 4 ta xususiy çorvaçilik fermasi mavjud. Paxtaçilik — tuman iqtisodiyotida yetakçi tarmoq. 7 ming ga yerga paxta, 4,5 ming ga yerga buğdoy, şuningdek, sabzavot, poliz, yemxaşak va boşqalar ekinlar ekiladi. Pilla yetiştiriladi. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida qoramol, qöy, parranda boqiladi. 36 umumiy ta'lim maktabi (10 mingdan ziyod öquvçi), bolalar musiqa va sport maktablari, 2 kasb-hunar kolleji (2 mingga yaqin talaba), bioekosan markazi, kasb-hunar örganiş markazi va boşqalar mavjud. Madaniyat saroyi, markaziy kutubxona va uning 25 ta tarmoği, 3 qişloq klubi, «Gulpak» xalq raqs dastasi, madaniyat uylari, sport majmuasi, stadion, sport zallari, sport maydonçalari va boşqalar bor.

Markaziy tuman kasalxonasi (240 örin), 2 qişloq kasalxonasi, 5 qişloq vraçlik punkti, 2 poliklinika, şuningdek, maxsus, rentgen lab.lar va boşqalar tibbiy muassasalarda 1 mingdan ziyod vraç va örta tibbiy xodim işlaydi.

Qad. tarixiy yodgorliklardan tuman hududida Jampiqqal'a (tarixda Aybuyir nomi bilan maşhur, mil. av. 5—4-asrlar), Janaqal'a (19-asr boşlari, mahalliy aholi uni yana Ulkan tom, Qöhna Şumanay deb ham ataydi) bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ШУМАНАЙ ТУМАНИ - Қорақалпоғистон Республикасидаги туман. 1950 йил 6 октябрда ташкил этилган. 1960 йил 5 фев.да Қўнғирот ва Хўжайли туманларига қўшиб юборилган эди. 1976 йил 9 янв.да қайта ташкил этилди. Шарқдан Хўжайли, Қанликўл, шим. ва ғарбдан Қўнғирот туманлари, жан.дан Туркманистон билан чегараланган. Майд. 0,64 минг км2. Аҳолиси 41,4 минг киши (2003). Туманда 1 шаҳар (Шуманай), 6 овул фуқаролари йиғини (Бирлешиқ, Деҳқонобод, Кетенлар, Мамий, Оқжап, Сармонбойкўл) бор. Туман маркази — Шуманай шаҳри.

Табиати. Рельефи, асосан, пасттекисликдан иборат, деҳқончилик учун қулай ерлар. Ҳудуди ғарбдан Устюрт платосига туташ. Иқлими кескин континентал. Йиллик ўртача тра 11°. Янв. нинг ўртача т-раси —6,9°, энг паст тра —32°. Июлнинг ўртача т-раси 27,1°, энг юқори тра 40°. Йилига 95 мм ёғин тушади. Вегетация даври 195 кун. Тупроқлари бўз, тақирли чўл ва шўрланган чўл ўтлоқи тупроқлардан иборат. Ёввойи ўсимликлардан янтоқ, саксовул, оқбош, юлғун, қамғоқ, печак, қорабароқ ва бошқалар ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан чиябўри, қобон, қуён, қирғовул, бўрсиқ, турли хил илонлар, калтакесаклар ва бошқалар бор.

Аҳолиси қорақалпоқ ва ўзбеклар, шунингдек, қозоқ, туркман, рус, татар ва бошқалар миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1км2 га 64,7 киши. Қишлоқ аҳолиси 29 минг киши, шаҳар аҳолиси 12,4 минг киши.

Хўжалиги. Туманда «Шуманай момиғи» акциядорлик жамиятига қарашли пахта тозалаш з-ди, ғишт з-ди, хўжаликлараро кўчма механизациялашган колонна, қурилиштаъмирлаш бўлинмаси, қишлоқ қурилиштаъмирлаш корхонаси бор. Автокорхона, МТП, савдо, маданий ва маиший хизмат кўрсатиш шохобчалари ишлаб турибди. 200 дан зиёд тадбиркор фаолият кўрсатади. Ш.т., асосан, қ.х. ишлаб чиқаришга ихтисослашган. 6 ширкат хўжалиги, 200 дан ортиқ фермер хўжалиги бор. 4 та хусусий чорвачилик фермаси мавжуд. Пахтачилик — туман иқтисодиётида етакчи тармоқ. 7 минг га ерга пахта, 4,5 минг га ерга буғдой, шунингдек, сабзавот, полиз, емхашак ва бошқалар экинлар экилади. Пилла етиштирилади. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида қорамол, қўй, парранда боқилади. 36 умумий таълим мактаби (10 мингдан зиёд ўқувчи), болалар мусиқа ва спорт мактаблари, 2 касб-ҳунар коллежи (2 мингга яқин талаба), биоэкосан маркази, касб-ҳунар ўрганиш маркази ва бошқалар мавжуд. Маданият саройи, марказий кутубхона ва унинг 25 та тармоғи, 3 қишлоқ клуби, «Гулпак» халқ рақс дастаси, маданият уйлари, спорт мажмуаси, стадион, спорт заллари, спорт майдончалари ва бошқалар бор.

Марказий туман касалхонаси (240 ўрин), 2 қишлоқ касалхонаси, 5 қишлоқ врачлик пункти, 2 поликлиника, шунингдек, махсус, рентген лаб.лар ва бошқалар тиббий муассасаларда 1 мингдан зиёд врач ва ўрта тиббий ходим ишлайди.

Қад. тарихий ёдгорликлардан туман ҳудудида Жампиққалъа (тарихда Айбуйир номи билан машҳур, мил. ав. 5—4-асрлар), Жанақалъа (19-аср бошлари, маҳаллий аҳоли уни яна Улкан том, Қўҳна Шуманай деб ҳам атайди) бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.