Sifat
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 429-b. — ziyouz.com
Sifat (tilşunoslikda) — predmet belgisini bildiruvçi sözlar turkumi. Grammatikada belgi sözi keng tuşunçali bölib, u belgini rangtuye, hajm, şaklköriniş, xususiyat va ş.k.ga köra bildiradi: qizil, keng, yoqimli va b. Şu xususiyatlariga köra, S.lar ma'nosiga qarab bir neça turga bölinadi: rangtuye bildiruvçi S.lar — oq, sariq, qizil, nimrang kabi; mazata'm bildiruvçi S.lar — şirin, nordon, aççiq, bemaza kabi; xususiyat bildiruvçi S.lar — mehribon, sodda, muğambir, yuvoş kabi; şaklköriniş bildiruvçi S.lar — gavdali, novça, uzunçoq, yassi kabi; hajmölçov bildiruvçi S.lar — keng, tor, katta, oğir, yengil kabi va b.
S. turkumi öziga xos söz yasalişi va morfologik tizimiga ega. Özbek tilida yasama S.lar, asosan, sifat yasovçi affikslar yordamida xreil qilinadi: aqlli (akl+li), hosildor (hosil+dor), serqirra (serqirra) va ş.k. S.ning morfologik belgisi — daraja kategoriyasiga egaligidir. S. bildiradigan belgi daraja nuqtai nazaridan 3 xil bölişi mumkin: meyoriy, meyordan ortiq (yuqori) va meyordan oz (kuçsiz, past). Şunga köra, sifatning 3 xil daraja kategoriyasi farklanadi: oddiy daraja —maxsus körsatkiçi yöq va u belgining meyoriy (ortiq — kamlik, kuçli — kuçsiz va ş.k.ga befarq) holatini bildiradi: yaxşi, katta, şirin, xunuk kabi; orttirma daraja — bu darajaning ham maxsus morfologik körsatkiçi yöq. Belgining ortikligi ma'nosi özbek tilida bir neça usul b-n ifodalanadi. Mas, fonetik usul: sapsariq, kömkök, baland (unlini çöziq talaffuz etiş); leksik usul (maxsus sözlar yordamida): juda kuçli, nihoyatda gözal kabi; analitik usul: şirindan şirin, qöpoldan qöpol kabi; ozaytirma daraja şakli roq affiksi yordamida yasaladi: yaxşiroq, balandroq, şörroq kabi. S.lar otlaşuvi mumkin (q. Otlaşuv): Yaxşi topib gapirar, yomon qopib gapirar. Qozonga yaqin yursang, qorasi yuqar; yomonga yaqin yursang, balosi yuqar.
Azim Hojiyev.
Q.: Otlaşuv
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИФАТ (тилшуносликда) — предмет белгисини билдирувчи сўзлар туркуми. Грамматикада белги сўзи кенг тушунчали бўлиб, у белгини рангтуе, ҳажм, шаклкўриниш, хусусият ва ш.к.га кўра билдиради: қизил, кенг, ёқимли ва б. Шу хусусиятларига кўра, С.лар маъносига қараб бир неча турга бўлинади: рангтуе билдирувчи С.лар — оқ, сариқ, қизил, нимранг каби; мазатаъм билдирувчи С.лар — ширин, нордон, аччиқ, бемаза каби; хусусият билдирувчи С.лар — меҳрибон, содда, муғамбир, ювош каби; шаклкўриниш билдирувчи С.лар — гавдали, новча, узунчоқ, ясси каби; ҳажмўлчов билдирувчи С.лар — кенг, тор, катта, оғир, енгил каби ва б.
С. туркуми ўзига хос сўз ясалиши ва морфологик тизимига эга. Ўзбек тилида ясама С.лар, асосан, сифат ясовчи аффикслар ёрдамида хреил қилинади: ақлли (акл+ли), ҳосилдор (ҳосил+дор), серқирра (серқирра) ва ш.к. С.нинг морфологик белгиси — даража категориясига эгалигидир. С. билдирадиган белги даража нуқтаи назаридан 3 хил бўлиши мумкин: меъёрий, меъёрдан ортиқ (юқори) ва меъёрдан оз (кучсиз, паст). Шунга кўра, сифатнинг 3 хил даража категорияси фаркланади: оддий даража —махсус кўрсаткичи йўқ ва у белгининг меъёрий (ортиқ — камлик, кучли — кучсиз ва ш.к.га бефарқ) ҳолатини билдиради: яхши, катта, ширин, хунук каби; орттирма даража — бу даражанинг ҳам махсус морфологик кўрсаткичи йўқ. Белгининг ортиклиги маъноси ўзбек тилида бир неча усул б-н ифодаланади. Мас, фонетик усул: сапсариқ, кўмкўк, баланд (унлини чўзиқ талаффуз этиш); лексик усул (махсус сўзлар ёрдамида): жуда кучли, ниҳоятда гўзал каби; аналитик усул: шириндан ширин, қўполдан қўпол каби; озайтирма даража шакли роқ аффикси ёрдамида ясалади: яхшироқ, баландроқ, шўрроқ каби. С.лар отлашуви мумкин (қ. Отлашув): Яхши топиб гапирар, ёмон қопиб гапирар. Қозонга яқин юрсанг, қораси юқар; ёмонга яқин юрсанг, балоси юқар.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.