Sifatdoş
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 431-b. — ziyouz.com
Sifatdoş — fe'lning funksional şakllaridan biri. Sifatlar kabi predmetning belgisini körsatişga xoslangan va xuddi şu xususiyatiga köra S. deb yuritiladi. S. şakli hoz. özbek tilida, asosan, gan, vçi affikslari yordamida yasaladi: öqigan kitoblarim, kuraşga tuşuvçi yigitlar. gan affiksi fe'lning zamon kursatkiçiga ega bölmagan şakliga qöşilganda, ötgan zamon ma'nosini; fe'lning xoz. zamon körsatkiçi bölgan şakliga qöşilganda, hoz. zamon ma'nosini; fe'lning hoz.kelasi zamon körsatkiçi bölgan şakliga qöşilganda, hoz. kelasi zamon ma'nosini bildiradi: kelgan odam, kelayotgan odam, keladigan odam. S.ning zamoni bevosita nutq vaqtiga nisbatan emas, balki fe'lning aniqlik maylidagi şaxsson b-n tuslangan şakli bildirgan vaqtta, gapning kesimidan anglaşilgan vaqtga yoki matndagi biror söz bildirgan vaqtga nisbatan belgilanadi. Şu sababli S. bildirgan zamon nisbiy zamon hisoblanadi. Köçada kelayotgan yigit atrofga bir qarab qöydi. Mening sizga aytadigan ançagina gaplarim bor. Bunday körsatkiçli S. şakllari fe'lning ötgan zamon şakllarini hosil qilişda ham qatnaşadi: kelgan edi, ketayotgan edi kabi.
S.ning vçi affiksi b-n yasaluvçi turi predmetga doimiy xos bölgan odatdagi harakat belgisini, ba'zan esa kelgusiga oid harakat belgisini bildiradi: Kişini sehrlovçi ohanglar. Bu yerga keluvçi mehmonlarni kutib olamiz. S. gapda anikdovçi vazifasida keladi. Slar otlaşganda (q. Otlaşuv), otlarga xos sintaktik vazifalarni bajaradi.
Azim Hojiyev.
Q.: Otlaşuv
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИФАТДОШ — феълнинг функционал шаклларидан бири. Сифатлар каби предметнинг белгисини кўрсатишга хосланган ва худди шу хусусиятига кўра С. деб юритилади. С. шакли ҳоз. ўзбек тилида, асосан, ган, вчи аффикслари ёрдамида ясалади: ўқиган китобларим, курашга тушувчи йигитлар. ган аффикси феълнинг замон курсаткичига эга бўлмаган шаклига қўшилганда, ўтган замон маъносини; феълнинг хоз. замон кўрсаткичи бўлган шаклига қўшилганда, ҳоз. замон маъносини; феълнинг ҳоз.келаси замон кўрсаткичи бўлган шаклига қўшилганда, ҳоз. келаси замон маъносини билдиради: келган одам, келаётган одам, келадиган одам. С.нинг замони бевосита нутқ вақтига нисбатан эмас, балки феълнинг аниқлик майлидаги шахссон б-н тусланган шакли билдирган вақтта, гапнинг кесимидан англашилган вақтга ёки матндаги бирор сўз билдирган вақтга нисбатан белгиланади. Шу сабабли С. билдирган замон нисбий замон ҳисобланади. Кўчада келаётган йигит атрофга бир қараб қўйди. Менинг сизга айтадиган анчагина гапларим бор. Бундай кўрсаткичли С. шакллари феълнинг ўтган замон шаклларини ҳосил қилишда ҳам қатнашади: келган эди, кетаётган эди каби.
С.нинг вчи аффикси б-н ясалувчи тури предметга доимий хос бўлган одатдаги ҳаракат белгисини, баъзан эса келгусига оид ҳаракат белгисини билдиради: Кишини сеҳрловчи оҳанглар. Бу ерга келувчи меҳмонларни кутиб оламиз. С. гапда аникдовчи вазифасида келади. Слар отлашганда (қ. Отлашув), отларга хос синтактик вазифаларни бажаради.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.