Siklon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 18-b. — ziyouz.com
Siklon (yun. kyklon — aylanuvçi) — atmosferaning past bosimli oblasti. Asosan, ikki xil havo massasi çegarasida (havo frontida) yuzaga kelib, S. markazida havo bosimi eng past, çekkalarida yuqori böladi. Şamol atrofdan S. markazi tomon esadi. Yerning öz öqi atrofida aylanişi ta'sirida şamollar Şim. yarim şarda soat strelkami harakati yönalişiga teskari, Jan. yarim şarda soat strelkasi yönalişida harakatlanadi. S. markazida bosim 950—960 mbar, ba'zida 920—930 mbar böladi. Past bosimli oblastni örab turgan izobaralar diametri bir neça yuz km dan 2—3 ming km. gaça yetadi. Ana şu maydonda havo aylanma harakat qiladi. Kuçli şamollar esib, tezligi 20 m/sek. va hatto 30 m/sek.dan xam oşadi. Havo S. markaziy qismidan yuqoriga harakat qilgani uçun unda kupinça havo bulutli böladi. Havo uyurma harakat qilganidan S.ga Yerning turli kengliklaridan har xil havo massalari oqib keladi. Şuning uçun ham havo t-rasi turli qismlarida turliça böladi. Şim. yarim şarda S.larning old tomonida şamollar jan., jan.-ğarbdan esgani uçun havo iliq böladi, atmosfera bosimi pasayadi, havoda budut köpayib, yoğin yoğadi. S. markazi ötgandan keyin şim. va şim.- ğarbdan sovuq şamol keladi. Qişda yomğir qorga aylanib, antitsiklon boşlanadi. Tropiklardan boşqa joylarda yoğinning asosiy qismi aynan S.da yoğadi. Şakllanişining dastlabki boskiçida S. troposferaning quyi qisminigina öz içiga oladi. Yetilgan S. butun troposferani qamrab olişi va hatto stratosferaning quyi qismiga tarqalişi mumkin. S.lar mö'tadil mintaqalarda, asosan, ğarbdan şarqqa harakatlanadi. S.ning örtaça tezligi 30—45 km/soat, ba'zida a 100 km/soatga yetadi. S. ötgan hududda atmosfera bosimi va şamol b-n birga havo t-rasi, namligi, bulut va yoğin miqdori ham özgaradi. Tropik kengliklarda vujudga keladigan tropik siklonlar diametri kiçikroq (100—300 km), markazida bosim 950 mbar, ba'zan 900 mbardan ham past böladi. Şu sababli bunday Slarda bosim farqi juda katta bölganidan kuçli şamollar — dovullar esadi (q. Töfon). Şamolning nihoyatda tez esişi va köp yoğin yoğişi oqibatida dengizlarda kuçli tölqinlar kötariladi, quruklikda katta vayronagarçiliklarga sabab böladi. Özbekistonga Atlanmka okeanidan keladigan S.lar qişda iliq, yomğirli, qorli ob-havo keltiradi.
Q.: Töfon
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦИКЛОН (юн. kyklon — айланувчи) — атмосферанинг паст босимли области. Асосан, икки хил ҳаво массаси чегарасида (ҳаво фронтида) юзага келиб, Ц. марказида ҳаво босими энг паст, чеккаларида юқори бўлади. Шамол атрофдан Ц. маркази томон эсади. Ернинг ўз ўқи атрофида айланиши таъсирида шамоллар Шим. ярим шарда соат стрелками ҳаракати йўналишига тескари, Жан. ярим шарда соат стрелкаси йўналишида ҳаракатланади. Ц. марказида босим 950—960 мбар, баъзида 920—930 мбар бўлади. Паст босимли областни ўраб турган изобаралар диаметри бир неча юз км дан 2—3 минг км. гача етади. Ана шу майдонда ҳаво айланма ҳаракат қилади. Кучли шамоллар эсиб, тезлиги 20 м/сек. ва ҳатто 30 м/сек.дан хам ошади. Ҳаво Ц. марказий қисмидан юқорига ҳаракат қилгани учун унда купинча ҳаво булутли бўлади. Ҳаво уюрма ҳаракат қилганидан Ц.га Ернинг турли кенгликларидан ҳар хил ҳаво массалари оқиб келади. Шунинг учун ҳам ҳаво т-раси турли қисмларида турлича бўлади. Шим. ярим шарда Ц.ларнинг олд томонида шамоллар жан., жан.-ғарбдан эсгани учун ҳаво илиқ бўлади, атмосфера босими пасаяди, ҳавода будут кўпайиб, ёғин ёғади. Ц. маркази ўтгандан кейин шим. ва шим.- ғарбдан совуқ шамол келади. Қишда ёмғир қорга айланиб, антициклон бошланади. Тропиклардан бошқа жойларда ёғиннинг асосий қисми айнан Ц.да ёғади. Шаклланишининг дастлабки боскичида Ц. тропосферанинг қуйи қисминигина ўз ичига олади. Етилган Ц. бутун тропосферани қамраб олиши ва ҳатто стратосферанинг қуйи қисмига тарқалиши мумкин. Ц.лар мўътадил минтақаларда, асосан, ғарбдан шарққа ҳаракатланади. Ц.нинг ўртача тезлиги 30—45 км/соат, баъзида а 100 км/соатга етади. Ц. ўтган ҳудудда атмосфера босими ва шамол б-н бирга ҳаво т-раси, намлиги, булут ва ёғин миқдори ҳам ўзгаради. Тропик кенгликларда вужудга келадиган тропик циклонлар диаметри кичикроқ (100—300 км), марказида босим 950 мбар, баъзан 900 мбардан ҳам паст бўлади. Шу сабабли бундай Цларда босим фарқи жуда катта бўлганидан кучли шамоллар — довуллар эсади (қ. Тўфон). Шамолнинг ниҳоятда тез эсиши ва кўп ёғин ёғиши оқибатида денгизларда кучли тўлқинлар кўтарилади, қурукликда катта вайронагарчиликларга сабаб бўлади. Ўзбекистонга Атланмка океанидан келадиган Ц.лар қишда илиқ, ёмғирли, қорли об-ҳаво келтиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.