Simfoniya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 375-b. — ziyouz.com
Simfoniya (yun. symfonia — ohangdoşlik) — simfonik musiqaning yetakçi janri, kompozitorlik yunalişidagi çolğu musiqaning oliy şakli. Simfonik orkestr ijrosiga muljallangan; ba'zi Slarda xor va yakkaxon xonandalar ham jalb etiladi. Bundan taşqari, torli orkestr, puflama sozlar orkestri va b. orkestrlarga muljallangan Slar ham uçraydi. S.ning mumtoz şakli umumiy ğoya va yaxlit dramaturgiyaga asoslangan 4 qismli turkumni taşkil etadi: 1-qismi — mavzularning qaramaqarşiligi hamda jadal rivoji b-n boğliq buladi; 2-qismi — lirik çekiniş vazifasini bajaradi; 3-qismi — menuet yoki skerso xarakterida yoziladi; 4-qismi — köpinça tantanavor, jöşqin xotimadir.
«S». atamasi Yevropa mamlakatlarida turli ma'nolarda qöllanilgan. Y. Gaydn, V. Motsart va, ayniqsa, L. Betxovenlar Sning klassik namunalarini yaratdi. 19-a. kompozitorlaridan F. Şubert, G. Berlioz, I. Brams, A. Dvorjak, S. Frank, A. Brukner, G. Maler, A. Borodin, P. Çaykovskiy, A. Skryabin va b. S. rivojiga muhim hissa qöşgan, janrning mavzu va mazmunini boyitgan. 20-a. komlozitorlari ijodida S. yangi bosqiçga kötarildi. N. Myaskovskiy, D. Miyo, S. Prokofyev, Ya. Sibelius, P. Xindemit, D. Şostakoviç, I. Stravinskiy, B. Martinu, A, Onegger, A. Şnitkelar S. ustalari sifatida tanilgan.
Özbekistonda 1930y.lardan simfonik musikaning jadal rivojlanişi Sning paydo bulişiga zamin buldi (G. Muşelning 1S.si, 1938). Keyingi y.larda yirik mavzular, falsafiy goyalarni mujassamlantiruvçi janr sifatida S.ga qiziqiş kuçaydi (Muşelning 2 va 3 S.lari, M. Şteynbergning 5 S—rapsodiyasi, M. Aşrafiyning 1va 2S.lari va b.). 1960y.larning 2-yarmida Özbekistonda dasturli S. ravnaq gopib, B. Zeydman, R. Hamroyev, B. Giyenko va boşqalar S.lar ijod qilişdi. 19702000y.larda R. Vildanov (4 ta), Sayfi Jalil (2 ta), T. Qurbonov (10 ta), M. Tojiyev (19 ta), Ik. Akbarov (3 ta), M. Mahmudov (3 ta), N. Ğiyosov (12 ta) va b. kompozitorlar S. yaratganlar.
S.ga yaqin uslubda yaratilib, undan hajman kiçikligi, mazmuni va bayoni soddaligi b-n farq qiluvçi asar simfoniyetta deb ataladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИМФОНИЯ (юн. symfonia — оҳангдошлик) — симфоник мусиқанинг етакчи жанри, композиторлик йуналишидаги чолғу мусиқанинг олий шакли. Симфоник оркестр ижросига мулжалланган; баъзи Сларда хор ва яккахон хонандалар ҳам жалб этилади. Бундан ташқари, торли оркестр, пуфлама созлар оркестри ва б. оркестрларга мулжалланган Слар ҳам учрайди. С.нинг мумтоз шакли умумий ғоя ва яхлит драматургияга асосланган 4 қисмли туркумни ташкил этади: 1-қисми — мавзуларнинг қарамақаршилиги ҳамда жадал ривожи б-н боғлиқ булади; 2-қисми — лирик чекиниш вазифасини бажаради; 3-қисми — менуэт ёки скерцо характерида ёзилади; 4-қисми — кўпинча тантанавор, жўшқин хотимадир.
«С». атамаси Европа мамлакатларида турли маъноларда қўлланилган. Й. Гайдн, В. Моцарт ва, айниқса, Л. Бетховенлар Снинг классик намуналарини яратди. 19-а. композиторларидан Ф. Шуберт, Г. Берлиоз, И. Брамс, А. Дворжак, С. Франк, А. Брукнер, Г. Малер, А. Бородин, П. Чайковский, А. Скрябин ва б. С. ривожига муҳим ҳисса қўшган, жанрнинг мавзу ва мазмунини бойитган. 20-а. комлозиторлари ижодида С. янги босқичга кўтарилди. Н. Мясковский, Д. Мийо, С. Прокофьев, Я. Сибелиус, П. Хиндемит, Д. Шостакович, И. Стравинский, Б. Мартину, А, Онеггер, А. Шниткелар С. усталари сифатида танилган.
Ўзбекистонда 1930й.лардан симфоник мусиканинг жадал ривожланиши Снинг пайдо булишига замин булди (Г. Мушельнинг 1С.си, 1938). Кейинги й.ларда йирик мавзулар, фалсафий гояларни мужассамлантирувчи жанр сифатида С.га қизиқиш кучайди (Мушельнинг 2 ва 3 С.лари, М. Штейнбергнинг 5 С—рапсодияси, М. Ашрафийнинг 1ва 2С.лари ва б.). 1960й.ларнинг 2-ярмида Ўзбекистонда дастурли С. равнақ гопиб, Б. Зейдман, Р. Ҳамроев, Б. Гиенко ва бошқалар С.лар ижод қилишди. 19702000й.ларда Р. Вильданов (4 та), Сайфи Жалил (2 та), Т. Қурбонов (10 та), М. Тожиев (19 та), Ик. Акбаров (3 та), М. Маҳмудов (3 та), Н. Ғиёсов (12 та) ва б. композиторлар С. яратганлар.
С.га яқин услубда яратилиб, ундан ҳажман кичиклиги, мазмуни ва баёни соддалиги б-н фарқ қилувчи асар симфониетта деб аталади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.