Simvolizm

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 364–365-b. — ziyouz.com

Simvolizm (yun. symbolon — belgi, ramz, timsol) — 19-a. oxiri — 20- a. boşlarida dastlab Fransiyada, keyin Yevropaning boşqa mamlakatlarida paydo bölgan adabiy oqim. «S.» yangi şe'riy yönalişni ifodalovçi termin sifatida ilk bor J. Moreasning «Kantilyonalar» (1886) kitobi söz boşisida qöllangan va u yozgan «Simvolizm manifesti» (1886)da asoslab berilgan. S.ning yuzaga kelişi Parij Kommunasi tugatilgandan keyin fransuz voqeligida vujudga kelgan ijtimoiy-tarixiy şaroit b-n boğliq. Şu davrda voqelikni in'ikos ettiriş realistik tamoyillarining fransuz adabiyotidagi parnasçilar va naturalistlar oqimi tomonidan qadrsizlanişi va rad etilişi S.ning paydo bölişiga zamin hozirladi. Moreas öz manifestida naturalizmni faqat inkor etuvçi oqim sifatida ta'riflagan va S.ning naturalizmni siqib çiqariş maqsadida yuzaga kelganini aytgan. Uning fikriga köra, «pandnasihat beriş, deklamatsiya, soxta hissiyot, mukammal tasvir» S.ga yot hodisalardir. U S.ning dastlabki namoyandalari sifatida U. Şekspir, örta asrlardagi mistiklar, fransuz adabiyotida esa eng avvalo Ş. Bodler nomini tilga olgan. S. estetikasining asosiy aqidalari 60—70y.lar söngida P. Verlen, A. Rembo, S. Mallarme ijodida şakllangan hamda P. Valeri, M. Meterlink, A. de Renye va b. şoirlar ijodida öz ifodasini topgan. Fransuz simvolistlari davrasi 80y.larningörtalaridan Mallarmening ölimi (1898)ga qadar davom etib, söng parçalanib ketgan. Ammo ularning estetik aqidalari Fransiyada davom ettirilibgina qolmay, qöşni mamlakatlarga ham yoyilgan.

S.ning ildizlari romantizm b-n birga nemis idealistik falsafasi namoyandalari A. Şopengauer va E. Gartman asarlariga hamda F. Nitsşe ğoyalaridan mutaassir bölgan E.Po va R. Vagner ijodlariga borib takaladi. S. naturalistlarning hujjatparastlik va ijtimoiyfiziologik aqidalariga, şuningdek, realistlarning ijtimoiy-tarixiy aniklik haqidagi talablariga qarşi ölaroq ideal—çin dunyoni botiniy bir tarzda yaratayotgan, şuning uçun ham moddiy dunyo qonunlari b-n çeklanmagan poetik tasavvurning erkinligi uçun kuraş olib bordi. S. «ğayrinaturalizm» sifatida moddiy va ijtimoiy «muhit»ning naturalistik nazariyasidan erkirodaning hurligi ğoyasini qatiy turib himoya qildi.

Simvolistlarning fikrlariga köra, kundalik turmuşda uçrovçi narsalar zamirida faqat san'at, eng avvalo musiqa, şuningdek, nutqning musiqiy vositalaridan foydalanuvçi şe'riyatgina ilğab olişi mumkin bulgan sir — Ğoya mavjud; şe'riyatning eng muhim xususiyati ana şu sirni sezişdir; şe'riyat dunyoni bilişning eng oliy şakli sifatida dinga yaqinlaşib boradi, binobarin, ijodkor (şoir) ilohiy kuç sohibidir. Simvolistlar şe'riyatning asosiy vazifalaridan birini gözallik ğoyasini topiş va in'ikos ettirişda hamda bu ğoya orqali ezgulikni tarannum etişda kurdilar. Simvolistlar nazdida, Bodlerning «Muvofiqlik» soneti (1855) da Platonga borib takaluvçi ğoya ifodalangan bulib, bu goyaga kura, xid, rang va tovuş (ohang) birbiri orkali ifodalanişi mumkin. Şoir Bodlerning fikriga kura, çeksizçegarasiz qiyoslar olamida mavjud bölgan uxşatiş, sifatlaş, istioradan, xuddi şifr singari, foydalanuvçi tarjimondir. S.da belgi, ramz (simvol) — poetik obrazlilikning çuqqisi, ğoyaning eng mukammal ifodasi sifatida namoyon buladi.

S.ning mohiyatini ifodalovçi barça şartlar S. Mallarme ijodida uzining tula ifodasini topgan. Simvolistlarning ruhiy olami qanday bölişidan qat'i nazar (mas, Remboda xudosizlik, E. Verxarnda ijtimoiylik, P. Klodedda esa katolitsizm akddalariga moyillik kuçli bölgan), S. adabiyot va san'atdagi oqim sifatida dunyo va madaniyatning Platon va xristian ta'limotlariga xos ramziy konsepsiyalari b-n çatişib ketadi.

S. jamiyat va madaniyat tarixidagi tanazzul davrining mahsuli bölişiga qaramay, uning eng yirik namoyandalari ijodida umuminsoniy qadriyatlar — jamiyatdagi inson ruhini sindirişga karatilgan jarayonlardan norozilik, ruhiy erkinlik, asriy madaniy kadriyatlarga işonç va hurmat tuyğulari mahorat b-n ifodalangan.

S. adabiymadaniy okim sifatida 20-a.ning 20y.lariga qadar davom etdi. Ammo ayrim şoir va yozuvçilar sobiq sovet jamiyatida röy bergan fojiali ijtimoiy-siyosiy voqealarni tasvirlaşda S. erişgan tajriba va vositalardan foydalanib keldilar. S.ning 30—60y. larda özbek şoirlari ijodida közga taşlangan ayrim unsurlari xuddi şu holat b-n boğliq.

Ad.: Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi, T., 1986.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СИМВОЛИЗМ (юн. symbolon — белги, рамз, тимсол) — 19-а. охири — 20- а. бошларида дастлаб Францияда, кейин Европанинг бошқа мамлакатларида пайдо бўлган адабий оқим. «С.» янги шеърий йўналишни ифодаловчи термин сифатида илк бор Ж. Мореаснинг «Кантилёналар» (1886) китоби сўз бошисида қўлланган ва у ёзган «Символизм манифести» (1886)да асослаб берилган. С.нинг юзага келиши Париж Коммунаси тугатилгандан кейин француз воқелигида вужудга келган ижтимоий-тарихий шароит б-н боғлиқ. Шу даврда воқеликни инъикос эттириш реалистик тамойилларининг француз адабиётидаги парнасчилар ва натуралистлар оқими томонидан қадрсизланиши ва рад этилиши С.нинг пайдо бўлишига замин ҳозирлади. Мореас ўз манифестида натурализмни фақат инкор этувчи оқим сифатида таърифлаган ва С.нинг натурализмни сиқиб чиқариш мақсадида юзага келганини айтган. Унинг фикрига кўра, «панднасиҳат бериш, декламация, сохта ҳиссиёт, мукаммал тасвир» С.га ёт ҳодисалардир. У С.нинг дастлабки намояндалари сифатида У. Шекспир, ўрта асрлардаги мистиклар, француз адабиётида эса энг аввало Ш. Бодлер номини тилга олган. С. эстетикасининг асосий ақидалари 60—70й.лар сўнгида П. Верлен, А. Рембо, С. Малларме ижодида шаклланган ҳамда П. Валери, М. Метерлинк, А. де Ренье ва б. шоирлар ижодида ўз ифодасини топган. Француз символистлари давраси 80й.ларнингўрталаридан Малларменинг ўлими (1898)га қадар давом этиб, сўнг парчаланиб кетган. Аммо уларнинг эстетик ақидалари Францияда давом эттирилибгина қолмай, қўшни мамлакатларга ҳам ёйилган.

С.нинг илдизлари романтизм б-н бирга немис идеалистик фалсафаси намояндалари А. Шопенгауэр ва Э. Гартман асарларига ҳамда Ф. Ницше ғояларидан мутаассир бўлган Э.По ва Р. Вагнер ижодларига бориб такалади. С. натуралистларнинг ҳужжатпарастлик ва ижтимоийфизиологик ақидаларига, шунингдек, реалистларнинг ижтимоий-тарихий аниклик ҳақидаги талабларига қарши ўлароқ идеал—чин дунёни ботиний бир тарзда яратаётган, шунинг учун ҳам моддий дунё қонунлари б-н чекланмаган поэтик тасаввурнинг эркинлиги учун кураш олиб борди. С. «ғайринатурализм» сифатида моддий ва ижтимоий «муҳит»нинг натуралистик назариясидан эркироданинг ҳурлиги ғоясини қатьий туриб ҳимоя қилди.

Символистларнинг фикрларига кўра, кундалик турмушда учровчи нарсалар замирида фақат санъат, энг аввало мусиқа, шунингдек, нутқнинг мусиқий воситаларидан фойдаланувчи шеъриятгина илғаб олиши мумкин булган сир — Ғоя мавжуд; шеъриятнинг энг муҳим хусусияти ана шу сирни сезишдир; шеърият дунёни билишнинг энг олий шакли сифатида динга яқинлашиб боради, бинобарин, ижодкор (шоир) илоҳий куч соҳибидир. Символистлар шеъриятнинг асосий вазифаларидан бирини гўзаллик ғоясини топиш ва инъикос эттиришда ҳамда бу ғоя орқали эзгуликни тараннум этишда курдилар. Символистлар наздида, Бодлернинг «Мувофиқлик» сонети (1855) да Платонга бориб такалувчи ғоя ифодаланган булиб, бу гояга кура, хид, ранг ва товуш (оҳанг) бирбири opкали ифодаланиши мумкин. Шоир Бодлернинг фикрига кура, чексизчегарасиз қиёслар оламида мавжуд бўлган ухшатиш, сифатлаш, истиорадан, худди шифр сингари, фойдаланувчи таржимондир. С.да белги, рамз (символ) — поэтик образлиликнинг чуққиси, ғоянинг энг мукаммал ифодаси сифатида намоён булади.

С.нинг моҳиятини ифодаловчи барча шартлар С. Малларме ижодида узининг тула ифодасини топган. Символистларнинг руҳий олами қандай бўлишидан қатъи назар (мас, Рембода худосизлик, Э. Верхарнда ижтимоийлик, П. Клодедда эса католицизм акддаларига мойиллик кучли бўлган), С. адабиёт ва санъатдаги оқим сифатида дунё ва маданиятнинг Платон ва христиан таълимотларига хос рамзий концепциялари б-н чатишиб кетади.

С. жамият ва маданият тарихидаги таназзул даврининг маҳсули бўлишига қарамай, унинг энг йирик намояндалари ижодида умуминсоний қадриятлар — жамиятдаги инсон руҳини синдиришга каратилган жараёнлардан норозилик, руҳий эркинлик, асрий маданий кадриятларга ишонч ва ҳурмат туйғулари маҳорат б-н ифодаланган.

С. адабиймаданий оким сифатида 20-а.нинг 20й.ларига қадар давом этди. Аммо айрим шоир ва ёзувчилар собиқ совет жамиятида рўй берган фожиали ижтимоий-сиёсий воқеаларни тасвирлашда С. эришган тажриба ва воситалардан фойдаланиб келдилар. С.нинг 30—60й. ларда ўзбек шоирлари ижодида кўзга ташланган айрим унсурлари худди шу ҳолат б-н боғлиқ.

Ад.: Иззат Султон, Адабиёт назарияси, Т., 1986.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.