Simvolizm

Simvolizm (yunonça symbolon — «belgi», «ramz», «timsol») — 19-asrning sönggi çoragi va 20-asr boşlarida avval Fransiyada, söngra Yevropaning boşqa mamlakatlarida keng tarqalgan adabiy-badiiy oqim. Simvolistlar mutlaq haqiqatni bevosita tasvirlaş emas, balki ramzlar, timsollar va işoralar orqali ifodalaşga intilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, oqim fransuz va belgiyalik ijodkorlar orasida tuğilgan va asosan naturalizm hamda realizmga javob sifatida maydonga çiqqan; keyinçalik u rangtasvir va musiqaga ham kirib borgan.12

Inglizça Vikipediyada keltirilişiça, «simvol» sözi yunonça symbolon sözidan kelib çiqqan: qadimgi Yunonistonda ikki bölakka sindirilgan sopol parçasi şunday atalgan, bölaklarni birlaştiriş orqali ittifoqçi tomonlar bir-birini tanigan. Adabiy yönaliş nomi sifatida «simvolizm» atamasini fransuz şoiri Jan Moreas muomalaga kiritgan. ÖzME'ga köra, u bu termini ilk bor «Kantilenalar» (1886) kitobining söz boşisida qöllagan va şu yili «Simvolizm manifesti»da asoslab bergan. Rusça va inglizça Vikipediyaga köra, manifest 1886-yil 18-sentabrda «Le Figaro» gazetasida e'lon qilingan. Moreas unda yangi şe'riyat pand-nasihat, balandparvoz notiqlik, soxta tuyğu va quruq tasvirga yot ekanini, uning maqsadi esa ğoyani hissiy idrok etiladigan şaklda ifodalaş ekanini ta'kidlagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, adabiyotda bu uslubning boşlanişi Şarl Bodlerning 1857-yilda çiqqan «Yovuzlik gullari» töplamiga borib taqaladi; Bodler qadrlagan va fransuz tiliga tarjima qilgan Edgar Po ijodi ham katta ta'sir körsatgan. ÖzME'ga köra, oqim estetikasining asosiy aqidalari 1860—1870-yillarda Pol Verlen, Artur Rembo va Stefan Mallarme ijodida şakllangan, keyin P. Valeri, M. Meterlink, A. de Renye kabi şoirlar asarlarida davom etgan. Fransuz simvolistlari guruhi 1880-yillar örtalaridan Mallarme vafot etgan 1898-yilgaça faol bölgan, ammo ularning ğoyalari qöşni mamlakatlarga ham yoyilgan.

ÖzME simvolizmning falsafiy ildizlarini romantizm, A. Şopengauer va E. Gartmanning idealistik qaraşlari hamda F. Nitsşe ğoyalari bilan boğlaydi; Edgar Po va R. Vagner ijodi ham muhim manba bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, simvolistlarning özidan oldingi parnas maktabi bilan munosabati murakkab bölgan: ular parnasçilarning aniqlik va xolislik talabini rad etib, söz öyini va şe'rning musiqiyligiga muhabbatini saqlab qolgan.

Simvolistlar fikriça, kundalik narsalar zamirida sir — Ğoya yaşiringan bölib, uni faqat san'at, avvalo musiqa va nutqning musiqiy imkoniyatlaridan foydalanuvçi şe'riyat ilğab oladi. Şe'riyat dunyoni bilişning oliy şakli sifatida qaralgan, şoir esa ilohiy ilhom sohibi hisoblangan. ÖzME'ga köra, Bodlerning «Muvofiqliklar» sonetida hid, rang va tovuşning bir-biri orqali ifodalanişi mumkinligi haqidagi ğoya ilgari surilgan va bu simvolistlar uçun dasturiy ahamiyat kasb etgan. Ramz ular uçun poetik obrazlilikning çöqqisi, ğoyaning eng mukammal ifodasi bölgan.

Rusça Vikipediyaga köra, simvolizm ikki dunyo — narsalar olami va ğoyalar olamini farqlaydi, ramz esa ularni boğlovçi şartli belgi vazifasini öynaydi. Simvolistlar inson ruhining nozik keçinmalari, noaniq kayfiyatlar va lahzalik taassurotlarni aks ettirişga intilgan, şe'r tilini yangi, yorqin obrazlar bilan boyitgan.

Rusça Vikipediyaga köra, simvolizm Fransiya bilan bir qatorda Germaniya, Belgiya va Rossiyada ayniqsa keng rivojlangan. ÖzME'ga köra, oqim sifatida u 1920-yillargaça davom etgan. ÖzME simvolizm eng yirik namoyandalari ijodida ruhiy erkinlik, inson qadrini kamsituvçi jarayonlarga norozilik va madaniy qadriyatlarga hurmat kabi umuminsoniy ğoyalar mahorat bilan ifodalanganini ta'kidlaydi. ÖzME'ga köra, simvolizm tajribasidan keyinçalik ham foydalanilgan: 1930—1960-yillardagi ayrim özbek şoirlari ijodida uning unsurlari, ayniqsa fojiali ijtimoiy-siyosiy voqealarni bilvosita ifodalaşda közga taşlanadi.