Sinonimlar
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 387–388-b. — ziyouz.com
Sinonimlar (yun. synonymos — bir nomli) — bir umumiy ma'noga ega bölgan (denotativ ma'nosi bir xil), qöşimça (konnotativ) ma'nosi (ekspressiv, uslubiy va b. munosabat kabilarni ifodalovçi xususiyatlari) b-n özaro farqlanadigan til birliklari — söz, ibora, sintaktik birlik va b. Mas, boşqatdan, qayta, qaytadan, yangidan, yana, takror sözlari sinonim sözlar hisoblanadi.
Til birliklari bir xil ma'noga ega böliş hodisasi sinonimiya deyiladi. Bu hodisa qanday til birliklariga xosligiga qarab, lugaviy (leksik) sinonimiya, frazeologik sinonimiya, sintaktik sinonimiya kabilarga bölinadi. Özaro sinonim bulgan suzlar guruhi S.l ar qatorç deyiladi. S.l ar qatori 2va undan ortiq suzdan taşkil topadi. Mas, buloq — çaşma S. qatori 2 suzdan, yuz—aft— başara — bet... S. qatori esa kup suzlardan tuzilgan. Kup ma'noli suzlar muayyan ma'nosi yoki ma'nolari b-n bir yoki birdan ortiq S. qatoriga kirişi mumkin. Mas, bitirmoq sözi bir ma'nosi b-n tugatmoq, tugallamoq, tamomlamoq... sözlari qatoriga, boşqa ma'nosi b-n ado qilmoq, yöqotmoq, yöq qilmoq suzlari qatoriga kiradi.
S.lar qatoridagi bir suz boş suz (asosiy suz) hisoblanadi. Boş söz, odatda, hoz. adabiy tilga mansubligi, emotsional böyoq, uslubga köra betarafligi va ş. k. xususiyatlari b-n şu qatordagi boşqa sözlardan farklanadi hamda xuddi şu xususiyatlariga köra tilda boşqalariga nisbatan keng quotlanadi. Mas, çiroyli, gözal, husnli, husndor, xuşröy, köhli, zebo, suluv, sohibjamol... S. qatorida çiroyli sözi şunday belgilarga ega va boş söz hisoblakadi. Qolgan sözlar esa har biri öziga xos belgixususiyati b-n boşqalaridan farklanadi: gözal sözi belgini kuçli (yuqori) daraja b-n ifodalaydi; barno, zebo sözlari köproq kitobiy uslubga ega, suluv sözi esa nisbatan kam köllanadi va h.k. Nutqda sinonimlarning har biridan ularga xos belgixususiyatlarni hisobga olgan holda foydalaniş muhim ahamiyatga ega.
Azim Hojiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИНОНИМЛАР (юн. synonymos — бир номли) — бир умумий маънога эга бўлган (денотатив маъноси бир хил), қўшимча (коннотатив) маъноси (экспрессив, услубий ва б. муносабат кабиларни ифодаловчи хусусиятлари) б-н ўзаро фарқланадиган тил бирликлари — сўз, ибора, синтактик бирлик ва б. Мас, бошқатдан, қайта, қайтадан, янгидан, яна, такрор сўзлари синоним сўзлар ҳисобланади.
Тил бирликлари бир хил маънога эга бўлиш ҳодисаси синонимия дейилади. Бу ҳодиса қандай тил бирликларига хослигига қараб, лугавий (лексик) синонимия, фразеологик синонимия, синтактик синонимия кабиларга бўлинади. Ўзаро синоним булган сузлар гуруҳи С.л ар қаторч дейилади. С.л ар қатори 2ва ундан ортиқ суздан ташкил топади. Мас, булоқ — чашма С. қатори 2 суздан, юз—афт— башара — бет... С. қатори эса куп сузлардан тузилган. Куп маъноли сузлар муайян маъноси ёки маънолари б-н бир ёки бирдан ортиқ С. қаторига кириши мумкин. Мас, битирмоқ сўзи бир маъноси б-н тугатмоқ, тугалламоқ, тамомламоқ... сўзлари қаторига, бошқа маъноси б-н адо қилмоқ, йўқотмоқ, йўқ қилмоқ сузлари қаторига киради.
С.лар қаторидаги бир суз бош суз (асосий суз) ҳисобланади. Бош сўз, одатда, ҳоз. адабий тилга мансублиги, эмоционал бўёқ, услубга кўра бетарафлиги ва ш. к. хусусиятлари б-н шу қатордаги бошқа сўзлардан фаркланади ҳамда худди шу хусусиятларига кўра тилда бошқаларига нисбатан кенг қуотланади. Мас, чиройли, гўзал, ҳуснли, ҳусндор, хушрўй, кўҳли, зебо, сулув, соҳибжамол... С. қаторида чиройли сўзи шундай белгиларга эга ва бош сўз ҳисоблакади. Қолган сўзлар эса ҳар бири ўзига хос белгихусусияти б-н бошқаларидан фаркланади: гўзал сўзи белгини кучли (юқори) даража б-н ифодалайди; барно, зебо сўзлари кўпроқ китобий услубга эга, сулув сўзи эса нисбатан кам кўлланади ва ҳ.к. Нутқда синонимларнинг ҳар биридан уларга хос белгихусусиятларни ҳисобга олган ҳолда фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга.
Азим Ҳожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.