Sirdaryo tumani

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 414–415-b. — ziyouz.com

Sirdaryo tumani — Sirdaryo viloyatidagi tuman. 1939 y. 10 fev. da taşkil etilgan. Şim.şarkdan Toşkent viloyati, jan.şarkdan Sayxunobod, jan.dan Guliston tumanlari, ğarbdan Qozoğiston Respublikasi b-n çegaradoş. Mayd. 0,55 ming km2. Aholisi 110,5 ming kişi (2003). Tumanda 2 şahar (Sirdaryo, Baxt.), 9 qişloq fuqarolari yiğini (Malik, Paxtazor, Sirdaryo, Turon, Usmon Yusupov, Xalqobod, Çoltöqay, Şolikor, Haqiqat) bor. Markazi — Sirdaryo ş.

Tabiati. Yer yuzasi pastbaland tekisliklardan iborat (örtaça bal. 240 m), şim.şarq tomonga bir oz kiya. Yer osti suvlari yuza, şör. Tuman hududining şim. şim.şarqtomonidan Sirdaryo, ğarb tomonidan Kirov nomli kanalningöngtarmoqlari ötadi. Oqova şör suvlar çiqarib yuboriladigan kanal, ariqzovur bor. Iqdimi keskin kontinental. Iyulning örtaça t-rasi 27°— 29°, eng yuqori tra 42°, yanv.ning örtaça t-rasi —4°, eng past tra —33°. Vegetatsiya davri 195—200 kun. Yillik yoğin 260—280 mm. Tuproqlari böz, allyuvial, ötloqi botqrq va şörxok tuproqlar. Yovvoyi ösimliklardan şuvoq, yantoq, şöra, qönğirboş, qiyoq, qorajusan, oqboş, qamiş, har xil butalar, tol, jiyda terak va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan, çiyaböri, tulki, börsiq, quyon, ondatra, kalamuş, kaltakesak, ilon; parrandalardan ördak, tustovuq, kalxat, çuğurçiq; suv havzalarida har xil baliqlar bor.

Aholisi, asosan, özbeklar, şuningdek, tojik, tatar, qozoq, rus, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 201 kişi. Qişloq aholisi 75,7 ming kişi, şahar aholisi 34,8 ming kişidan ziyod (2003).

Xöjaligi. Tuman xöjaligi, asosan, q.x.ga ixtisoslaşgan. S.t.da 160 kiçik va xususiy korxona, 3 qöşma korxona bor. Sanoat korxonalaridan Toşkent maşinasozlik z-dining filiali, quriliş taşkilotlari, 5 avtokorxona, ReFDepo maktab va sport jihozlari, sut, guruç, 2 paxta tozalaş va non z-dlari, Yangiyöl poyabzal f-kasining filiali, bosmaxona, qandolatçilik, kvas va limonad i.ç. korxonalari, Sirdaryo ş. bozori faoliyat körsatadi.

Q.x.ning yetakçi tarmoği — paxtaçilik, 12 şirkat, 793 fermer xöjaligi bor. Tumandagi suğoriladigan yer maydoni 27502 ga, şu jumladan, 14760 ga yerga paxta, 8666 ga yerga don, 890 ga yerga beda, 68 ga yerga sabzavot va poliz, 1241 ga yerga yem-xaşak ekinlari ekiladi. 1051 ga yer mevazor va tokzor. Tuman jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 24990 qoramol (şu jumladan, 10152 sigir), 10610 qöy va eçki, 4,4 ming parranda, 834 ot boqiladi.

S.t.da 32 kutubxona (296 ming kitob), 16 klub va madaniyat uyi işlab turibdi. 45 umumiy ta'lim maktabi [(şu jumladan, 1 boşlanğiç, 6 töliqsiz tayanç, 38 örta umumiy ta'lim (şundan 1 ixtisoslaşgan örta maktab)] bölib, ularda 24456 öquvçiga 1813 öqituvçi ta'lim-tarbiya bermoqda. Kasb-hunar litseyi, 2 kasb-hunar kolleji, Sirdaryo pedagogika kolleji, 2 kasb-hunar maktabi, musiqa va san'at, 3 sport maktabi mavjud. Markaziy stadion, bir qança sport maydonlari va sport inşootlari bor. Tumanda markaziy kasalxona, tuğruqxona, şoşilinç tibbiy yordam bölimi, feldşerakuşerlik punktlar, qişloq vraçlik ambulatoriyalari, dorixona va b. tibbiy muassasalarda 201 vraç, 1005 örta tibbiy xodim işlaydi. Tuman hududidan Katta Özbekiston trakti ötadi. 2004 y.dan Toşkent — Samarqand yönalişida katnay boşlagan elektr poyezdi, Guliston — Toşkent elektr poyezdi, Sirdaryo st-yasi orqali Toşkent — Andijon — Namangan, Toşkent — Jizzax, Moskva — Duşanba poyezdlari ötadi.

1963 y.dan «Sirdaryo» tuman gaz. çiqadi (adadi 2635).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СИРДАРЁ ТУМАНИ — Сирдарё вилоятидаги туман. 1939 й. 10 фев. да ташкил этилган. Шим.шаркдан Тошкент вилояти, жан.шаркдан Сайхунобод, жан.дан Гулистон туманлари, ғарбдан Қозоғистон Республикаси б-н чегарадош. Майд. 0,55 минг км2. Аҳолиси 110,5 минг киши (2003). Туманда 2 шаҳар (Сирдарё, Бахт.), 9 қишлоқ фуқаролари йиғини (Малик, Пахтазор, Сирдарё, Турон, Усмон Юсупов, Халқобод, Чолтўқай, Шоликор, Ҳақиқат) бор. Маркази — Сирдарё ш.

Табиати. Ер юзаси пастбаланд текисликлардан иборат (ўртача бал. 240 м), шим.шарқ томонга бир оз кия. Ер ости сувлари юза, шўр. Туман ҳудудининг шим. шим.шарқтомонидан Сирдарё, ғарб томонидан Киров номли каналнингўнгтармоқлари ўтади. Оқова шўр сувлар чиқариб юбориладиган канал, ариқзовур бор. Иқдими кескин континентал. Июлнинг ўртача т-раси 27°— 29°, энг юқори тра 42°, янв.нинг ўртача т-раси —4°, энг паст тра —33°. Вегетация даври 195—200 кун. Йиллик ёғин 260—280 мм. Тупроқлари бўз, аллювиал, ўтлоқи ботқрқ ва шўрхок тупроқлар. Ёввойи ўсимликлардан шувоқ, янтоқ, шўра, қўнғирбош, қиёқ, қоражусан, оқбош, қамиш, ҳар хил буталар, тол, жийда терак ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан, чиябўри, тулки, бўрсиқ, қуён, ондатра, каламуш, калтакесак, илон; паррандалардан ўрдак, тустовуқ, калхат, чуғурчиқ; сув ҳавзаларида ҳар хил балиқлар бор.

Аҳолиси, асосан, ўзбеклар, шунингдек, тожик, татар, қозоқ, рус, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 201 киши. Қишлоқ аҳолиси 75,7 минг киши, шаҳар аҳолиси 34,8 минг кишидан зиёд (2003).

Хўжалиги. Туман хўжалиги, асосан, қ.х.га ихтисослашган. С.т.да 160 кичик ва хусусий корхона, 3 қўшма корхона бор. Саноат корхоналаридан Тошкент машинасозлик з-дининг филиали, қурилиш ташкилотлари, 5 автокорхона, РеФДепо мактаб ва спорт жиҳозлари, сут, гуруч, 2 пахта тозалаш ва нон з-длари, Янгийўл пойабзал ф-касининг филиали, босмахона, қандолатчилик, квас ва лимонад и.ч. корхоналари, Сирдарё ш. бозори фаолият кўрсатади.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — пахтачилик, 12 ширкат, 793 фермер хўжалиги бор. Тумандаги суғориладиган ер майдони 27502 га, шу жумладан, 14760 га ерга пахта, 8666 га ерга дон, 890 га ерга беда, 68 га ерга сабзавот ва полиз, 1241 га ерга ем-хашак экинлари экилади. 1051 га ер мевазор ва токзор. Туман жамоа ва шахсий хўжаликларида 24990 қорамол (шу жумладан, 10152 сигир), 10610 қўй ва эчки, 4,4 минг парранда, 834 от боқилади.

С.т.да 32 кутубхона (296 минг китоб), 16 клуб ва маданият уйи ишлаб турибди. 45 умумий таълим мактаби [(шу жумладан, 1 бошланғич, 6 тўлиқсиз таянч, 38 ўрта умумий таълим (шундан 1 ихтисослашган ўрта мактаб)] бўлиб, уларда 24456 ўқувчига 1813 ўқитувчи таълим-тарбия бермоқда. Касб-ҳунар лицейи, 2 касб-ҳунар коллежи, Сирдарё педагогика коллежи, 2 касб-ҳунар мактаби, мусиқа ва санъат, 3 спорт мактаби мавжуд. Марказий стадион, бир қанча спорт майдонлари ва спорт иншоотлари бор. Туманда марказий касалхона, туғруқхона, шошилинч тиббий ёрдам бўлими, фельдшеракушерлик пунктлар, қишлоқ врачлик амбулаториялари, дорихона ва б. тиббий муассасаларда 201 врач, 1005 ўрта тиббий ходим ишлайди. Туман ҳудудидан Катта Ўзбекистон тракти ўтади. 2004 й.дан Тошкент — Самарқанд йўналишида катнай бошлаган электр поезди, Гулистон — Тошкент электр поезди, Сирдарё ст-яси орқали Тошкент — Андижон — Наманган, Тошкент — Жиззах, Москва — Душанба поездлари ўтади.

1963 й.дан «Сирдарё» туман газ. чиқади (адади 2635).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.