Sirdaryo viloyati
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 406–407-b. — ziyouz.com
Sirdaryo viloyati - Turkiston generalgubernatorligining 5 viloyatidan biri. 1867 y. taşkil etilgan. Tarkibida Ğazali, Perovskiy, Çimkent, Avliyoota, Toşkent (1887 y.gaça Qurama nomida). Xöjand (1887 y.gaça), Jizzax (1872 y.gaça) uyezdlari, Toşkent ş. va 1886 y.dan Amudaryo bölimi kirgan. 1910 y.gi ma'lumotga köra, Sv. maydoni 439428 kv çaqirim; aholisi 1911464 kişi bölgan (1867 y. 675 000, 1917 y. 2155 500).
S.v.dagi aholi ötroq, yarim ötroq, köçmançi, yarim köçmançilarga bölingan. 20-a. boşlarida viloyat aholisining 1/3 qismi ötroq va 2/3 qismi köçmançi bölgan. S.v.ning şim.ğarbiy qismi (Perovskiy, Ğazali, Çimkent, Avliyoota va Amudaryo bölimining katta qismi) da, asosan, köçmançilar, qozoklar, qirğizlar, qoraqalpoklar, turkmanlar, lölilar yaşagan. Ötroq aholi tarkibiga: özbek, sart, tojik, buxoro yahudiylari, tatarlar, Rossiyadan köçirib keltirilgan rus dehqonlari va b. kirgan. Ötroq. aholi dehqonçilik, hunarmandçilik va savdo b-n, köçmançilar esa, asosan, çorvaçilik, yarim köçmançilar dehqonçilik va çorvaçilik b-n şuğullanişgan.
Sv. uyezdlari uçastka, volost, şuningdek, ayrim qişloq va ovullardan tarkib topgan ovul va qişloq jamoalariga bölingan. Köçmançilarga doimiy foydalaniş uçun berilgan barça yerlar davlat mulki hisoblanib, bu ye'rlarni ular boşqa şaxslarga berib turişlari yoki sotişlari man qilingan. 1915 y. S.v.da ekin ekiladigan 1079713 desyatina yer, foydalanilmaydigan 33855811 desyatina yer bor edi. 1915 y S.v.da umumiy uz. 17151 çaqirimdan iborat 3006 ta ariq bölgan. 1900 y.da S.v.da 49 ta Madrasa (1099 talaba), 1809 maktab (19453 öquvçi) bölgan.
Sv. Turkiston ölkasining Rossiya içki bozorlari b-n savdo alokalarida muhim rol öynagan. S.v.dan çetga, asosan, paxta, teri, jun, buğdoy, meva, çorva jönatilgan. Rossiyadan esa gazlama, yoğoçtaxta, kerosin, temir, pölat, çöyan, mis va mis buyumlar, attorlik va baqqollik tovarlari, çoy, qand, poyabzal, buğdoy, baliq va b. keltirilgan. 1908 y. Sv. da 156 ta kustar tipidagi f-ka va z-dlar (1460 işçi) bölgan. S.v.da 1884 y. 300 desyatina yerga, 1914 y.ga kelib esa 83906 desyatina yerga amerika paxta navi ekilgan. S.v.da çorakorlik keng tarqalgan.
20-a. boşlariga kelib Sv. da podşo hukumatining mustamlakaçilik siyosatiga qarşi ozodlik qarakati avj olgan. 1916 y.gi mardikorlikka oliş haqidagi podşo farmoniga javoban viloyatning barça uyezdlari va Amudaryo bölimida ğalayonlar bölib ötgan. Köp qişloklarda dehqonlarning ğalayonlari politsiya va qöşinlar b-n töqnaşuvga aylangan. Bunday töqnaşuvlar 12 iyulda Yangibozor qişloğida, 13 iyulda Töytepa qişlogida, 14 iyulda Troitsk, Xonobod va Piskent qişloqlarida bölib ötgan. Bulardan taşqari, qözğolonlar Jaloltepa, Xitoytepa, Qöşqörğon, Oqqörğon, Jousğum, Oltin volostlariga ham yoyilgan. 1924 y. S.v. Örta Osiyo respublikalarida milliy çegaralaniş ötkazilişi tufayli tugatilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИРДАРЁ ВИЛОЯТИ - Туркистон генералгубернаторлигининг 5 вилоятидан бири. 1867 й. ташкил этилган. Таркибида Ғазали, Перовский, Чимкент, Авлиёота, Тошкент (1887 й.гача Қурама номида). Хўжанд (1887 й.гача), Жиззах (1872 й.гача) уездлари, Тошкент ш. ва 1886 й.дан Амударё бўлими кирган. 1910 й.ги маълумотга кўра, Св. майдони 439428 кв чақирим; аҳолиси 1911464 киши бўлган (1867 й. 675 000, 1917 й. 2155 500).
С.в.даги аҳоли ўтроқ, ярим ўтроқ, кўчманчи, ярим кўчманчиларга бўлинган. 20-а. бошларида вилоят аҳолисининг 1/3 қисми ўтроқ ва 2/3 қисми кўчманчи бўлган. С.в.нинг шим.ғарбий қисми (Перовский, Ғазали, Чимкент, Авлиёота ва Амударё бўлимининг катта қисми) да, асосан, кўчманчилар, қозоклар, қирғизлар, қорақалпоклар, туркманлар, лўлилар яшаган. Ўтроқ аҳоли таркибига: ўзбек, сарт, тожик, бухоро яҳудийлари, татарлар, Россиядан кўчириб келтирилган рус деҳқонлари ва б. кирган. Ўтроқ. аҳоли деҳқончилик, ҳунармандчилик ва савдо б-н, кўчманчилар эса, асосан, чорвачилик, ярим кўчманчилар деҳқончилик ва чорвачилик б-н шуғулланишган.
Св. уездлари участка, волость, шунингдек, айрим қишлоқ ва овуллардан таркиб топган овул ва қишлоқ жамоаларига бўлинган. Кўчманчиларга доимий фойдаланиш учун берилган барча ерлар давлат мулки ҳисобланиб, бу е’рларни улар бошқа шахсларга бериб туришлари ёки сотишлари ман қилинган. 1915 й. С.в.да экин экиладиган 1079713 десятина ер, фойдаланилмайдиган 33855811 десятина ер бор эди. 1915 й С.в.да умумий уз. 17151 чақиримдан иборат 3006 та ариқ бўлган. 1900 й.да С.в.да 49 та Мадраса (1099 талаба), 1809 мактаб (19453 ўқувчи) бўлган.
Св. Туркистон ўлкасининг Россия ички бозорлари б-н савдо алокаларида муҳим роль ўйнаган. С.в.дан четга, асосан, пахта, тери, жун, буғдой, мева, чорва жўнатилган. Россиядан эса газлама, ёғочтахта, керосин, темир, пўлат, чўян, мис ва мис буюмлар, атторлик ва баққоллик товарлари, чой, қанд, пойабзал, буғдой, балиқ ва б. келтирилган. 1908 й. Св. да 156 та кустар типидаги ф-ка ва з-длар (1460 ишчи) бўлган. С.в.да 1884 й. 300 десятина ерга, 1914 й.га келиб эса 83906 десятина ерга америка пахта нави экилган. С.в.да чоракорлик кенг тарқалган.
20-а. бошларига келиб Св. да подшо ҳукуматининг мустамлакачилик сиёсатига қарши озодлик қаракати авж олган. 1916 й.ги мардикорликка олиш ҳақидаги подшо фармонига жавобан вилоятнинг барча уездлари ва Амударё бўлимида ғалаёнлар бўлиб ўтган. Кўп қишлокларда деҳқонларнинг ғалаёнлари полиция ва қўшинлар б-н тўқнашувга айланган. Бундай тўқнашувлар 12 июлда Янгибозор қишлоғида, 13 июлда Тўйтепа қишлогида, 14 июлда Троицк, Хонобод ва Пискент қишлоқларида бўлиб ўтган. Булардан ташқари, қўзғолонлар Жалолтепа, Хитойтепа, Қўшқўрғон, Оққўрғон, Жоусғум, Олтин волостларига ҳам ёйилган. 1924 й. С.в. Ўрта Осиё республикаларида миллий чегараланиш ўтказилиши туфайли тугатилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.