Sirdaryo viloyati (Turkiston general-gubernatorligi)

Sirdaryo viloyati — Rossiya imperiyasi davrida Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kirgan viloyat. ÖzME'ga köra, u general-gubernatorlikning beş viloyatidan biri bölib, 1867-yilda taşkil etilgan va 1924-yilda Örta Osiyoda ötkazilgan milliy-hududiy çegaralaniş natijasida tugatilgan. Rusça Vikipediyaga köra, viloyat markazi Toşkent şahri bölgan, maydoni taxminan 504,7 ming km² ni taşkil etib, Turkiston ölkasi hududining qariyb 70 foizini egallagan.1

Rusça Vikipediyaga köra, viloyat Turkiston ölkasining şimoli-ğarbiy qismida joylaşgan: şimolda Turğay va Aqmola viloyatlari, şarqda Yettisuv, janubda Farğona va Samarqand viloyatlari hamda Buxoro amirligi, janubi-ğarbda Xiva xonligi, ğarbda Orol dengizi bilan çegaradoş edi. ÖzME ma'lumotiga köra, uning tarkibiga Qazali, Perovskiy, Çimkent, Avliyoota va Toşkent uyezdlari, Toşkent şahri, 1887-yilgaça Xöjand, 1872-yilgaça Jizzax uyezdlari, 1886-yildan esa Amudaryo bölimi kirgan. Toşkent uyezdi 1887-yilgaça Qurama deb atalgan.

ÖzME'ga köra, viloyat aholisi 1867-yilda 675 ming, 1910-yilda qariyb 1,9 million, 1917-yilda esa 2,15 million kişi bölgan. 20-asr boşida aholining uçdan bir qismi ötroq, uçdan ikki qismi köçmançi edi. Şimoli-ğarbiy uyezdlarda asosan qozoqlar, qirğizlar, qoraqalpoqlar va turkmanlar köçib yurgan. Ötroq aholi orasida özbeklar, tojiklar, Buxoro yahudiylari, tatarlar va Rossiyadan köçirib keltirilgan rus dehqonlari bölgan. Ötroqlar dehqonçilik, hunarmandçilik va savdo, köçmançilar esa asosan çorvaçilik bilan şuğullangan.

ÖzME'ga köra, köçmançilar foydalanadigan yerlar davlat mulki hisoblangan va ularni sotiş yoki boşqalarga beriş taqiqlangan. 1915-yilda viloyatda bir milliondan ortiq desyatina ekin yeri bölgan, suğoriş uçun minglab ariqlardan foydalanilgan. Viloyat Turkistonning Rossiya bilan savdosida muhim örin tutgan: bu yerdan paxta, teri, jun, buğdoy, meva va çorva çiqarilib, Rossiyadan gazlama, yoğoç, kerosin, metall, çoy, qand va boşqa tovarlar keltirilgan. Amerika paxta navlari ekiladigan maydon 1884-yildagi 300 desyatinadan 1914-yilga kelib qariyb 84 ming desyatinaga yetgan. Ensiklopediya 1900-yilda viloyatda 49 ta madrasa va 1800 dan ortiq maktab bölganini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, 20-asr boşida viloyatda mustamlakaçilik siyosatiga qarşi norozilik kuçaygan. 1916-yilda mahalliy aholini mardikorlikka oliş haqidagi podşo farmoniga javoban barça uyezdlarda va Amudaryo bölimida ğalayonlar boşlangan. Iyul oyida Yangibozor, Töytepa, Piskent va boşqa qişloqlarda aholi politsiya va qöşin bilan töqnaşgan.

Rusça Vikipediyaga köra, 1918-yildan viloyat Turkiston ASSR tarkibida bölgan, 1920-yilda Amudaryo bölimi alohida viloyatga ajratilgan. 1924-yil oktabrida milliy-hududiy çegaralaniş natijasida viloyatning katta qismi Qozoğiston muxtoriyati tarkibiga Sirdaryo guberniyasi sifatida, Toşkent uyezdi esa yangi tuzilgan Özbekiston SSR tarkibiga ötgan.