Sirk
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–24-b. — ziyouz.com
Sirk (lot. circus — doira, aylana) — san'at turi. Akrobatika, gimnastika, ekvilibristika, klounada, jonglyorlik, polvonlik, illyuzionizm, ot öyinlari, dorbozlik, hayvon örgatiş kabi janrlarni öz içiga oladi. Sirk artisti aql bovar qilmaydigan öyinlar körsatib, insonning çeksiz imkoniyatlarini namoyiş etadi, uning akli, epçilligi, jasurligi, kuç-qudratini uluglaydi va S.ning öziga xos badiiy ifoda vositalari orqali ruhan va jismonan barkamol insonning umumlaşgan badiiy obrazini yaratadi. Bu obraz — tryuklar, ya'ni mohirlik va epçillik b-n bajariladigan harakatlar yordamida oçiladi, artistning boşqa ifoda vositalari — aktyorlik mahorati, plastikasi, imo-işorasidir. Har bir sirk tomoşasi — sirk san'atining mukammal badiiy asari. Turli janrdagi bir neça tomoşalardan sirk dasturlari tuziladi.
Sirk sintetik san'at bölib, teatr, xoreografiya, vokal, rassomlik, kino elementlaridan foydalanadi. Insonparvarlik, baynalmilallik ğoyalarini tarğib etib, xalqçilligi, ommaviyligi, demokratik yönalişi b-n ajralib turadi. S. qadimdan ma'lum bölib, odamlarning mexnat jarayoni, urf-odatlari, tomoşalari, harbiy va sport maşklaridan yuzaga kelgan. Xalq sayillarida namoyiş etiladigan may-don tomoşalari va teatrlaştirilgan sport musobaqalari takomillaşa bo-rib, san'at turiga aylangan. S.ning alohida janrlari Qad. Misr, Rim, Yunoniston, Xitoy va b. mamlakatlarda mil. av. 1-ming yillikdan boşlab rivojlangan. Kds. Rimda mil. av. 6-a.dan boşlab, ellips şaklidagi otçoparlarda ötkaziladigan çavandozlik musobaqalarida akrobatlar, dorbozlar, jonglyorlar, gladiatorlar, hayvon örgatuv-çilar va b. öz tomoşalarini namoyiş etişgan. Kds. Xitoyda (mil. av. 3—2-a.lar) akrobatika, gimnastika, ekvilibristika, illyuzionizmning öziga xos öyinlari keng tarqalib, ular an'anaviy teatr tomoşalari b-n uyğunlaşib ketgan. Qad. Armaniston va Gruziya amfiteatrlarida goh teatr, goh sirk tomoşalari körsatilgan. Kiyevdagi Avliyo Sofiya ibodatxonasi (1037) devorlarida sozanda, polvon, muallaqçi, ot ustida maşq kilayotgan çavandozlar aks ettirilgani bu yerlarda sirk tomoşalari körsatilganidan dalolat beradi. Urta ayerlarda S. ning rivojlanişida xalq sayyor artistlari alohida rol öynagan. 12-a.dan boşlab, avval Italiyada, söng Yevropaning boşqa mamlakatlarida maxsus ot miniş maktablari oçildi va bu yerda dastlabki sirk çavandozlari ta'lim oldi. 1770 y. F. Astley Londonda çavandozlik maktabini oçadi, 1780 y. esa alohida amfiteatr qurib, örgatilgan otlar iş-tirokida tomoşalar körsata boşladi. Bu tomoşalarda hayvon örgatuvçilar, klounlar, dorbozlar katnaşadilar hamda tarixiy mavzudagi teatrlaştirilgan sahnalarda rollar ijro etişgan. F. Astley amfiteatri jahonda birinçi statsionar sirk hisoblanadi. 1807 y. A. Franko Parijda «Olimpiya sirki»ni oçdi va şu yildan boşlab «sirk» atamasi keng işlatila boş-landi. 19-a.ning 2-yarmida Yevropa mamlakatlarida hamda Şim. Amerikada S. keng rivojlandi. Yirik şaharlarda yirik sirk binolari qad kötardi: Moskvada K.Ginne (1866) va A.Salamonskiy (1880), Berlinda G.Şuman (1868), Peterburgda G. Çinizelli (1877), Bryusselda E.Vulf (1892) sirklari va b. 1873 y. tadbirkor T. Barnum AQŞda mahobatli köçma sirk qurib, tomoşalar bir vaqtning özida 3 ta manejda namoyiş qilingan. 19-a.ning oxiriga borib, hoz. tuşunçamizdagi köp janrli sirk dasturlari şakllandi.
S. Şarq mamlakatlari, xususan, Özbekistan hududida qadimdan ma'-lum bölgan. Afrosiyob, Parfiya, Xolçayon, Panjikent, Xorazmda mil. av. 3-a. — mil. 2-a.ga oid qaziş işlari jarayonida topilgan bir qator tasviriy san'at asarlari va polvon, muallaqçi, masxarabozlarning haykalçalari, örta asrlarga oid adabiy manbalar bu yerda sirk tomoşalarining keng tarqalganligini körsatadi. Ba'zi man-balar Amir Temur saroyida dorbozlar, polvonlar, muallaqçilar hamda örgatilgan fillar va otlar tomoşasi körsatilganini tasdiqdaydi.
Asrlar mobaynida özbek sirki may-don tomoşa san'ati sifatida rivojlanib kelgan. Xalq bayram va sayillarida, bozor maydonlarida dorbozlar, simbozlar, çiğirikçilar, «besuyak» muallaqçilar, hayvon örgatuvçilar, nayrangbozlar, yoğoçoyoq va b. an'anaviy sirk janrlari öyinçilari tomoşa körsatganlar. 18—19-a.lar özbek sirki artistlari qöşni mamlakatlar — Xitoy, Hindiston, Afğoniston, Eron, Rossiya şaharlarida öz san'atini namoyiş etganlar. 19-a.ning oxirlarida Turkiston ölkasiga Yevropa uslubidagi bir kagor sirk guruhlari gastrolga kelişgan, Germaniya, Fransiya, Italiya, Angliya, Rossiya, Polşa artistlari mahalliy aholini jahon S. b-n taniştirdi. Köp yillar mobaynida F. Yupatov, V.Jigalov, M. va S.Baranskiylar, A.Kozirkov, A.Borgi, R.Kapito, V.Sur, A.Makarov, M.Visokinskiy, Ye.Gamkrelidze va b. sirk tadbirkorlari Toşkent, Samarqand, Andijon, Farğona, Urganç kabi şaharlarda sirk tomoşalarini uyuştirişgan. Yevropa sirki ta'sirida tarqoq hodda faoliyat yuritayotgan özbek sirki artistlari orasida guruhlarga uyuşiş kuçaydi. Natijada 20-a. boşida Baratboy, Mullaboy Mansurov (Mullaboy Mansurov sirki), Latofat Sarimsoqova, Rahmon Abduxalilovlar rahbarligidagi dastlabki milliy professional sirk jamoalari taşkil böldi. Ularning repertuari, asosan, an'naviy uyinlardan iborat bölib, ayrim hollarda Yevropa tomoşalarini ham öz içiga olgan. 1920— 30- y.larda Özbekistonda davlat sirklari b-n bir qatorda xususiy sirklar ham faoliyat körsatgan. 1942 y.da Toşkentda birinçi milliy jamoa taşkil etildi. Badiiy rahbari Toşkanboy Egamberdiyev, sahnalaştiruvçi rej.lar Xöjayev va N.Baykalov, baletmeyster Ali Ardobus, rassom Ş. Şorahmedov, kompozitor M.Niyozov bölgan. Uç qismdan iborat teatrlaşti-rilgan sirk tomoşasida yetakçi artistlar b-n bir qatorda, an'anaviy sirk öyinçilari xam qatnaşgan. 1950—80 y.lar özbek sirki jamoasi milliy ruhda işlangan dasturi b-n köpgina mamlakatlarda gastrolda böldi. 1950 y.dan Toşkentda «Sahnadagi sirk» köçma korxonalar Direksiyasi iş boşladi. 20-a.da özbek sirkining rivojlanişiga Toşkanboyevlar, Zarifovlar sulolasi, Xöjayevlar, Madaliyevlar sulolasi, Akrom Yusupov, T.I.Zastavnikov, P.A.Borovikov, X.Musin, Qodir-Ğulom (V.K. Yanuşevskiy), Rahmonovlar salmoqli hissa qöşdilar.
Mustaqillik davrida özbek sirki xalqaro sirk maydoniga çiqib, munosib urin egalladi. Uning repertuari birmunça kengayib, zamonaviy tomoşabinlar talabiga mos yangi sirk tomoşalari b-n boyidi. Milliy ruhda sahnalaştirilgan, an'anaviy va zamonaviy tomoşalar 20 ga yaqin mamlakatlarda namoyiş etildi. Nufuzli xalqaro festival va kurik-tanlovlarda muvaffaqiyatli qatnaşdi. 1991 y.dan «Özbekdavlatsirk» Respublika birlaşmasi faoliyat kursatmoqda.
Pölat Toşkanboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦИРК (лот. circus — доира, айлана) — санъат тури. Акробатика, гимнастика, эквилибристика, клоунада, жонглёрлик, полвонлик, иллюзионизм, от ўйинлари, дорбозлик, ҳайвон ўргатиш каби жанрларни ўз ичига олади. Цирк артисти ақл бовар қилмайдиган ўйинлар кўрсатиб, инсоннинг чексиз имкониятларини намойиш этади, унинг акли, эпчиллиги, жасурлиги, куч-қудратини улуглайди ва Ц.нинг ўзига хос бадиий ифода воситалари орқали руҳан ва жисмонан баркамол инсоннинг умумлашган бадиий образини яратади. Бу образ — трюклар, яъни моҳирлик ва эпчиллик б-н бажариладиган ҳаракатлар ёрдамида очилади, артистнинг бошқа ифода воситалари — актёрлик маҳорати, пластикаси, имо-ишорасидир. Ҳар бир цирк томошаси — цирк санъатининг мукаммал бадиий асари. Турли жанрдаги бир неча томошалардан цирк дастурлари тузилади.
Цирк синтетик санъат бўлиб, театр, хореография, вокал, рассомлик, кино элементларидан фойдаланади. Инсонпарварлик, байналмилаллик ғояларини тарғиб этиб, халқчиллиги, оммавийлиги, демократик йўналиши б-н ажралиб туради. Ц. қадимдан маълум бўлиб, одамларнинг мехнат жараёни, урф-одатлари, томошалари, ҳарбий ва спорт машкларидан юзага келган. Халқ сайилларида намойиш этиладиган май-дон томошалари ва театрлаштирилган спорт мусобақалари такомиллаша бо-риб, санъат турига айланган. Ц.нинг алоҳида жанрлари Қад. Миср, Рим, Юнонистон, Хитой ва б. мамлакатларда мил. ав. 1-минг йилликдан бошлаб ривожланган. Кдц. Римда мил. ав. 6-а.дан бошлаб, эллипс шаклидаги отчопарларда ўтказиладиган чавандозлик мусобақаларида акробатлар, дорбозлар, жонглёрлар, гладиаторлар, ҳайвон ўргатув-чилар ва б. ўз томошаларини намойиш этишган. Кдц. Хитойда (мил. ав. 3—2-а.лар) акробатика, гимнастика, эквилибристика, иллюзионизмнинг ўзига хос ўйинлари кенг тарқалиб, улар анъанавий театр томошалари б-н уйғунлашиб кетган. Қад. Арманистон ва Грузия амфитеатрларида гоҳ театр, гоҳ цирк томошалари кўрсатилган. Киевдаги Авлиё София ибодатхонаси (1037) деворларида созанда, полвон, муаллақчи, от устида машқ килаётган чавандозлар акс эттирилгани бу ерларда цирк томошалари кўрсатилганидан далолат беради. Урта аерларда Ц. нинг ривожланишида халқ сайёр артистлари алоҳида роль ўйнаган. 12-а.дан бошлаб, аввал Италияда, сўнг Европанинг бошқа мамлакатларида махсус от миниш мактаблари очилди ва бу ерда дастлабки цирк чавандозлари таълим олди. 1770 й. Ф. Астлей Лондонда чавандозлик мактабини очади, 1780 й. эса алоҳида амфитеатр қуриб, ўргатилган отлар иш-тирокида томошалар кўрсата бошлади. Бу томошаларда ҳайвон ўргатувчилар, клоунлар, дорбозлар катнашадилар ҳамда тарихий мавзудаги театрлаштирилган саҳналарда роллар ижро этишган. Ф. Астлей амфитеатри жаҳонда биринчи стационар цирк ҳисобланади. 1807 й. А. Франко Парижда «Олимпия цирки»ни очди ва шу йилдан бошлаб «цирк» атамаси кенг ишлатила бош-ланди. 19-а.нинг 2-ярмида Европа мамлакатларида ҳамда Шим. Америкада Ц. кенг ривожланди. Йирик шаҳарларда йирик цирк бинолари қад кўтарди: Москвада К.Гинне (1866) ва А.Саламонский (1880), Берлинда Г.Шуман (1868), Петербургда Г. Чинизелли (1877), Брюсселда Э.Вульф (1892) цирклари ва б. 1873 й. тадбиркор Т. Барнум АҚШда маҳобатли кўчма цирк қуриб, томошалар бир вақтнинг ўзида 3 та манежда намойиш қилинган. 19-а.нинг охирига бориб, ҳоз. тушунчамиздаги кўп жанрли цирк дастурлари шаклланди.
Ц. Шарқ мамлакатлари, хусусан, Ўзбекистан ҳудудида қадимдан маъ-лум бўлган. Афросиёб, Парфия, Холчаён, Панжикент, Хоразмда мил. ав. 3-а. — мил. 2-а.га оид қазиш ишлари жараёнида топилган бир қатор тасвирий санъат асарлари ва полвон, муаллақчи, масхарабозларнинг ҳайкалчалари, ўрта асрларга оид адабий манбалар бу ерда цирк томошаларининг кенг тарқалганлигини кўрсатади. Баъзи ман-балар Амир Темур саройида дорбозлар, полвонлар, муаллақчилар ҳамда ўргатилган филлар ва отлар томошаси кўрсатилганини тасдиқдайди.
Асрлар мобайнида ўзбек цирки май-дон томоша санъати сифатида ривожланиб келган. Халқ байрам ва сайилларида, бозор майдонларида дорбозлар, симбозлар, чиғирикчилар, «бесуяк» муаллақчилар, ҳайвон ўргатувчилар, найрангбозлар, ёғочоёқ ва б. анъанавий цирк жанрлари ўйинчилари томоша кўрсатганлар. 18—19-а.лар ўзбек цирки артистлари қўшни мамлакатлар — Хитой, Ҳиндистон, Афғонистон, Эрон, Россия шаҳарларида ўз санъатини намойиш этганлар. 19-а.нинг охирларида Туркистон ўлкасига Европа услубидаги бир кагор цирк гуруҳлари гастролга келишган, Германия, Франция, Италия, Англия, Россия, Польша артистлари маҳаллий аҳолини жаҳон Ц. б-н таништирди. Кўп йиллар мобайнида Ф. Юпатов, В.Жигалов, М. ва С.Баранскийлар, А.Козирков, А.Борги, Р.Капито, В.Сур, А.Макаров, М.Високинский, Е.Гамкрелидзе ва б. цирк тадбиркорлари Тошкент, Самарқанд, Андижон, Фарғона, Урганч каби шаҳарларда цирк томошаларини уюштиришган. Европа цирки таъсирида тарқоқ ҳодда фаолият юритаётган ўзбек цирки артистлари орасида гуруҳларга уюшиш кучайди. Натижада 20-а. бошида Баратбой, Муллабой Мансуров (Муллабой Мансуров цирки), Латофат Саримсоқова, Раҳмон Абдухалиловлар раҳбарлигидаги дастлабки миллий профессионал цирк жамоалари ташкил бўлди. Уларнинг репертуари, асосан, анънавий уйинлардан иборат бўлиб, айрим ҳолларда Европа томошаларини ҳам ўз ичига олган. 1920— 30- й.ларда Ўзбекистонда давлат цирклари б-н бир қаторда хусусий цирклар ҳам фаолият кўрсатган. 1942 й.да Тошкентда биринчи миллий жамоа ташкил этилди. Бадиий раҳбари Тошканбой Эгамбердиев, саҳналаштирувчи реж.лар Хўжаев ва Н.Байкалов, балетмейстер Али Ардобус, рассом Ш. Шораҳмедов, композитор М.Ниёзов бўлган. Уч қисмдан иборат театрлашти-рилган цирк томошасида етакчи артистлар б-н бир қаторда, анъанавий цирк ўйинчилари хам қатнашган. 1950—80 й.лар ўзбек цирки жамоаси миллий руҳда ишланган дастури б-н кўпгина мамлакатларда гастролда бўлди. 1950 й.дан Тошкентда «Саҳнадаги цирк» кўчма корхоналар Дирекцияси иш бошлади. 20-а.да ўзбек циркининг ривожланишига Тошканбоевлар, Зарифовлар сулоласи, Хўжаевлар, Мадалиевлар сулоласи, Акром Юсупов, Т.И.Заставников, П.А.Боровиков, Х.Мусин, Қодир-Ғулом (В.К. Янушевский), Раҳмоновлар салмоқли ҳисса қўшдилар.
Мустақиллик даврида ўзбек цирки халқаро цирк майдонига чиқиб, муносиб урин эгаллади. Унинг репертуари бирмунча кенгайиб, замонавий томошабинлар талабига мос янги цирк томошалари б-н бойиди. Миллий руҳда саҳналаштирилган, анъанавий ва замонавий томошалар 20 га яқин мамлакатларда намойиш этилди. Нуфузли халқаро фестиваль ва курик-танловларда муваффақиятли қатнашди. 1991 й.дан «Ўзбекдавлатцирк» Республика бирлашмаси фаолият курсатмоқда.
Пўлат Тошканбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.