Sirk

Sirk (lotinça circus — «doira, aylana») — akrobatika, gimnastika, muvozanat saqlaş (ekvilibristika), jonglyorlik, klounada, polvonlik, illyuzionizm, dorbozlik, çavandozlik va hayvon örgatiş kabi janrlarni birlaştirgan tomoşa san'ati turi; şuningdek, bunday tomoşalarni körsatuvçi jamoa va ular ötkaziladigan maxsus bino ham sirk deb ataladi.1

ÖzME'ga köra, sirk artisti odatdagidan taşqari, deyarli aqlga siğmaydigan harakatlarni bajarib, inson tanasi va irodasining imkoniyatlarini namoyiş qiladi: uning epçilligi, jasorati va kuç-quvvatini uluğlaydi. Sirkdagi asosiy ifoda vositasi — tryuk, ya'ni yuksak mahorat va çaqqonlik talab qiladigan harakat; unga aktyorlik, plastika va imo-işora qöşimça bölib xizmat qiladi. Alohida çiqişlar (nomerlar) turli janrlardan tanlanib, yaxlit sirk dasturiga birlaştiriladi. Sirk sintetik san'at sifatida teatr, xoreografiya, musiqa, rassomlik va kino unsurlaridan ham foydalanadi.

ÖzME'ga köra, sirk san'ati mehnat jarayonlari, urf-odatlar, xalq öyinlari hamda harbiy va sport maşqlaridan ösib çiqqan. Uning ayrim janrlari Qadimgi Misr, Yunoniston, Rim va Xitoyda miloddan avvalgi 1-ming yillikdayoq rivojlangan. Inglizça Vikipediyaga köra, Qadimgi Rimda «sirk» deb ot va arava poygalari, çavandozlik tomoşalari, sahnalaştirilgan janglar, gladiatorlar olişuvi va örgatilgan hayvonlar namoyişi ötkaziladigan tomsiz arena atalgan; bu inşootlar doira emas, ikki uçi yarim aylana bilan tugaydigan çözinçoq şaklda bölgan. ÖzME'ga köra, Qadimgi Xitoyda miloddan avvalgi 3–2-asrlarda akrobatika va illyuzionizm an'anaviy teatr bilan qörişib ketgan.

Örta asrlarda sirk öyinlarini asosan sayyor xalq artistlari saqlab qolgan. ÖzME'ga köra, 12-asrdan Italiyada, keyin boşqa Yevropa mamlakatlarida maxsus ot miniş maktablari oçilgan va ular ilk sirk çavandozlarini tayyorlagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, zamonaviy sirkning otasi deb ingliz çavandozi Filip Astli tan olinadi. U 1768-yilda Temza daryosining janubiy sohilidagi oçiq maydonda ot ustida tryuklar körsata boşlagan, 1770-yilda esa çavandozlik namoyişlari orasidagi tanaffuslarni töldiriş uçun akrobatlar, dorbozlar, jonglyorlar va klounni yollagan. Aynan şu tuzilma keyinroq «sirk» deb nomlangan. ÖzME'ga köra, Astli 1780-yilda alohida amfiteatr qurgan va u dunyodagi birinçi doimiy sirk binosi hisoblanadi; 1807-yilda Parijda «Olimpiya sirki» oçilgaç, «sirk» atamasi keng qöllanila boşlagan.

19-asrning ikkinçi yarmida Yevropa va Şimoliy Amerikada katta sirk binolari qurilgan: Moskva, Berlin, Peterburg, Bryussel kabi şaharlarda maşhur sirklar oçilgan. ÖzME'ga köra, 1873-yilda AQŞda tadbirkor Barnum bir vaqtda uç manejda tomoşa körsatadigan ulkan köçma sirk taşkil etgan. Inglizça Vikipediyaga köra, 19-asr örtalarida köçma sirklar uçun katta çodirlar paydo bölgan va ular eng keng tarqalgan tomoşa joyiga aylangan. Manejboşi turli nomerlarni musiqa ostida ketma-ket taqdim etadigan «klassik» sirk 19-asr oxirida şakllanib, 1970-yillargaça ustun bölgan.

1970-yillar oxiridan «yangi sirk» oqimi kuçaygan: bunday jamoalar odatda hayvonlardan voz keçib, inson mahoratiga, teatrlaştirilgan syujet va original musiqaga urğu bergan. 1990-yillardan raqs va tasviriy san'atga yaqinlaşgan «zamonaviy sirk» yönalişi ham rivojlanmoqda.

ÖzME'ga köra, sirk tomoşalari Özbekiston hududida juda qadimdan ma'lum. Afrosiyob, Xolçayon, Panjikent va Xorazmdagi qaziş işlarida topilgan polvon, muallaqçi va masxarabozlar tasvirlari hamda örta asr yozma manbalari buni tasdiqlaydi; Amir Temur saroyida dorbozlar, polvonlar, örgatilgan fil va otlar tomoşasi körsatilgani haqida ma'lumotlar bor. Asrlar davomida özbek sirki xalq bayramlari, sayillar va bozor maydonlarida körsatiladigan maydon tomoşasi sifatida yaşagan: dorbozlar, «besuyak» muallaqçilar, nayrangbozlar, yoğoçoyoq öyinçilari şu an'ananing vakillari bölgan.

19-asr oxirida Turkiston ölkasiga Yevropa sirk guruhlari gastrolga kela boşlagan. ÖzME'ga köra, 1942-yilda Toşkentda birinçi milliy sirk jamoasi tuzilgan, uning badiiy rahbari Toşkanboy Egamberdiyev bölgan. 1950–1980-yillarda özbek sirki köp mamlakatlarda gastrol qilgan; Toşkanboyevlar, Zarifovlar, Madaliyevlar sulolalari uning rivojiga katta hissa qöşgan. 1991-yildan «Özbekdavlatsirk» respublika birlaşmasi faoliyat yuritadi.