Sistema
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 425-b. — ziyouz.com
Sistema (yun. systema — yaxlit, qismlardan tarkib topgan, birikkan) — 1) işharakat, mehnat, texnik jarayonlar va şu kabilardagi qismlarning özaro boğlikligidagi tartibot, tizim; 2) narsa, hodisa, tuşunça va b.ning tasnifi; 3) muayyan tarzda özaro boğlangan va bir qadar yaxlitlikni taşkil etadigan elementlar majmui. S. haqidagi birinçi tasavvurlar antik falsafada şakllangan. Yunon falsafasi va fanida S. tuşunçasi bilimlarga nisbatan qöllanilgan (Yevklid, Platon, Aristotel va b.). Keyinçalik bu tuşunçani B. Spinoza va G. Leybnits rivojlantirib, umuman borliqqa nisbatan tatbiq qilgan. Yangi davr falsafasi va fanida S. tuşunçasidan ilmiy bilimlarni tahlil qilişda foydalanilgan. Bilimlarning S.lilik tamoyillarini nemis faylasuflari I. Kant, F. Şelling, G. Gegel işlab çiqqan. 19-a.ning 2-yarmidan boşlab, S. tuşunçasi ilmiy bilimlarning turli sohalariga kirib bordi. Bunda evolyutsion nazariya, nisbiylik nazariyasi, kvant fizikasining yaratilişi, struktural lingvistika va b.ning vujudga kelişi katta ahamiyatga ega böldi. S. tuşunçasi yaxlitlik, tuziliş, aloqa, munosabat tuşunçalari b-n uzviy boğliqdir. S. tuşunçasi nihoyatda keng kölamda qöllanadi. Umuman voqelikdagi har qanday obyektga S. sifatida qaraş mumkin. S. bir neça muhim belgilar — yaxlitlik, tuzilmalilik, muhit b-n özaro aloqadorlik va şu kabilarga ega bölişi kerak.
S.larni moddiy va abstrakt S.larga böliş mumkin. Moddiy S.lar, öz navbatida, anorganik tabiatli S.lar va jonli S.larga ajraladi. Jonli S.larga eng oddiy biologik S.lar hamda murakkab biologik obyektlar (organizm, tur, ekologik S.) kiradi (q. Sistematika). Moddiy jonli S.larning alohida turkumini ijtimoiy S.lar taşkil etadi (mas, uruğ, qabila, qavm, tabaqa, elat, jamiyat va h.k.). Abstrakt S.lar inson tafakkuri mahsulidir, ular ham köp xillarga bölinişi mumkin (mas, tuşunçalar, gipotezalar bunday S.larning alohida körinişlaridir).
S.larni boşqaça tasniflaşga köra, statik va dinamik S.larga ajratiş mumkin. Statik S.ga vaqt ötişi b-n bir holatda qoliş xos bölsa, dinamik S. esa vaqt ötişi b-n öz holatini özgartira boradi.
Hoz. davr fan va texnika taraqqiyoti xöjalikni boşkariş va milliy miqyosda axborotlar töplaş hamda örganişning avtomatlaştirilgan S.larini işlab çiqiş va amalda qöllaşni talab etmoqda. Turli S.larni tadqiq qiliş b-n boğliq masalalar S.larning umumiy nazariyasi, kibernetika, sistemotexnika, sistemali analiz va şu kabilar doirasida örganiladi.
Q.: Sistematika
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИСТЕМА (юн. systema — яхлит, қисмлардан таркиб топган, бириккан) — 1) ишҳаракат, меҳнат, техник жараёнлар ва шу кабилардаги қисмларнинг ўзаро боғликлигидаги тартибот, тизим; 2) нарса, ҳодиса, тушунча ва б.нинг таснифи; 3) муайян тарзда ўзаро боғланган ва бир қадар яхлитликни ташкил этадиган элементлар мажмуи. С. ҳақидаги биринчи тасаввурлар антик фалсафада шаклланган. Юнон фалсафаси ва фанида С. тушунчаси билимларга нисбатан қўлланилган (Евклид, Платон, Аристотель ва б.). Кейинчалик бу тушунчани Б. Спиноза ва Г. Лейбниц ривожлантириб, умуман борлиққа нисбатан татбиқ қилган. Янги давр фалсафаси ва фанида С. тушунчасидан илмий билимларни таҳлил қилишда фойдаланилган. Билимларнинг С.лилик тамойилларини немис файласуфлари И. Кант, Ф. Шеллинг, Г. Гегель ишлаб чиққан. 19-а.нинг 2-ярмидан бошлаб, С. тушунчаси илмий билимларнинг турли соҳаларига кириб борди. Бунда эволюцион назария, нисбийлик назарияси, квант физикасининг яратилиши, структурал лингвистика ва б.нинг вужудга келиши катта аҳамиятга эга бўлди. С. тушунчаси яхлитлик, тузилиш, алоқа, муносабат тушунчалари б-н узвий боғлиқдир. С. тушунчаси ниҳоятда кенг кўламда қўлланади. Умуман воқеликдаги ҳар қандай объектга С. сифатида қараш мумкин. С. бир неча муҳим белгилар — яхлитлик, тузилмалилик, муҳит б-н ўзаро алоқадорлик ва шу кабиларга эга бўлиши керак.
С.ларни моддий ва абстракт С.ларга бўлиш мумкин. Моддий С.лар, ўз навбатида, анорганик табиатли С.лар ва жонли С.ларга ажралади. Жонли С.ларга энг оддий биологик С.лар ҳамда мураккаб биологик объектлар (организм, тур, экологик С.) киради (қ. Систематика). Моддий жонли С.ларнинг алоҳида туркумини ижтимоий С.лар ташкил этади (мас, уруғ, қабила, қавм, табақа, элат, жамият ва ҳ.к.). Абстракт С.лар инсон тафаккури маҳсулидир, улар ҳам кўп хилларга бўлиниши мумкин (мас, тушунчалар, гипотезалар бундай С.ларнинг алоҳида кўринишларидир).
С.ларни бошқача таснифлашга кўра, статик ва динамик С.ларга ажратиш мумкин. Статик С.га вақт ўтиши б-н бир ҳолатда қолиш хос бўлса, динамик С. эса вақт ўтиши б-н ўз ҳолатини ўзгартира боради.
Ҳоз. давр фан ва техника тараққиёти хўжаликни бошкариш ва миллий миқёсда ахборотлар тўплаш ҳамда ўрганишнинг автоматлаштирилган С.ларини ишлаб чиқиш ва амалда қўллашни талаб этмоқда. Турли С.ларни тадқиқ қилиш б-н боғлиқ масалалар С.ларнинг умумий назарияси, кибернетика, системотехника, системали анализ ва шу кабилар доирасида ўрганилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.