Sistematika
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 426–427-b. — ziyouz.com
Sistematika (yun. systematikos — tartibga solingan) — biol. bölimi. Hoz. mavjud bölgan va qirilib ketgan organizmlarni tavsiflaş, röyxatga oliş va taksonlar böyiça tasnif qiliş b-n şugullanadi. S. biol.ning barça bölimlari, ayniqsa, evolyutsion ta'limot ma'lumotlariga tayanadi; kupçilik biol. fanlari uçun asos böladi. Ayrim hollarda taksonomiya tuşunçasi ham S.ning sinonimi sifatida işlatiladi. Tasnif kilişda organizmlarni tavsiflovçi ayrim xususiy belgilar (morfologik, fiziologik, biokimyoviy, ekologik va b.) emas, balki ularning majmuasidan foydalaniladi. Organizm uçun xos xususiyatlar kançalik köproq inobatga olinsa, sistematik birlik organizmlar örtasida qarindoşlikni, ya'ni ularning kelib çiqişidagi umumiylikni şunçalik aniq ifodalaydi. Mas, akulalar b-n kitsimonlarning yoki quşlar b-n körşapalaklarning ayrim tuziliş belgilari öxşaş bölişiga qaramasdan ular har xil sistematik guruhlar (sinflar)ga mansub. Bu hayvonlarning barçasi xordalilar tipiga kiradi. Şuning uçun barça xordalilar örtasida muayyan öxşaşlik mavjud.
Organizmlarni tasnif qilişga uriniş qad. tarixdan ma'lum (Aristotel, Teofrast va b.); lekin faqat J.Rey (1686—1704) va, ayniqsa, K. Linney (1735 y.dan boşlab) işlari natijasida ilmiy S.ga asos solindi. Dastlabki ilmiy S. organizmlarning faqat taşqi tuzilişiga asoslangan bölib, ular örtasida qarindoşlik munosabatlari inobatga olinmaganligidan sun'iy S. hisoblanadi. Ç. Darvin ta'limoti S.ga evolyutsion mazmun berdi. Evolyutsion ta'limotning yaratilişi b-n S.da organizmlar örtasidagi geneologik munosabatlar asosiy örinni egallay boşladi; sun'iy S.ning örnini tabiiy S. egalladi.
S.da evolyutsion yönaliş b-n birga kladistik (filogenetik) va sanokli (fenetik) yönaliş ham mavjud. Kladistik metod yordamida alohida şoxlarning filogenetik şajaradan ajralib çiqişiga binoan taksonlar darajasi aniklanadi. Bu metodda ayrim guruxlardagi evolyutsion özgarişlar miqyosi inobatga olinmaydi. Mas, kladistik metod böyiça sut emizuvçilar mustaqil sinf bölmasdan, sudralib yuruvçilarning bitta taksoni hisoblanadi. Sanokli, ya'ni rakamli S.da organizmlarning ixtiyoriy olingan köpçilik belgilari matematik yöl b-n taxlil qilinib, har bir belgiga alohida ahamiyat beriladi. Tasnif alohida olingan organizmlarning birbiridan farq qiladigan belgilariga asoslanib tuziladi. S.ning eng asosiy metodi soliştirmamorfologik metod hisoblanadi. Hoz. S.da yangi metodlar, mas, elektron mikroskopiya, kariosistematika (xromosoma apparatining tuzilişi) ham qöllanadi, 20-a.ning örtalaridan boşlab, S.da biokimyoviy ma'lumotlar (xemosistematika) dan ham foydalanila boşlandi. Organizmlardagi asosiy oqsillar molekulasida aminokislotalarning, DNK va r-nK molekulalarida nukleotidlarning ketma-ketligini örganiş (genosistematika) S.ni qöşimça ma'lumotlar b-n boyitadi. Hayvonlar S.sida etologiya (xatti-harakatlar)ga oid ma'lumotlar ayniqsa muhim ahamiyatga ega. Yangi metodlarning qöllanişi va turning populyatsiya tarkibi örganilişi S.da yangi davrni boşlab berdi.
Har qanday tirik organizmni örganiş uçun avvalo uning boşqa organizmlarga nisbatan örnini va ular b-n filogenetik munosabatlarini aniklaş lozim. Turlar örtasidagi sistematik munosabatlar töğrisida tasavvurga ega böliş genetik va biokimyoviy tadqiqotlar uçun ham zarur. S. ayniqsa bir vaqtning özida köplab turlar b-n tadqiqot olib boriladigan ekologiya va biogeografiya sohasidagi tadqiqotlarda muhim ahamiyatga ega. Stratigrafiya va geoxronologiya ham avvalo qazilma hayvonlar va ösimliklar S.siga asoslangan. S. tirik tabiatni muhofaza qilişni taşkil etişda benihoya katta ahamiyatga ega (yana q. Organizmlar sistemasi).
Ad.: Molekulyarniye osnovi genosistematiki, M., 1980; Prinsipi ekologiçeskoy sistematiki, perevod s angliyskogo, M., 1971.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СИСТЕМАТИКА (юн. systematikos — тартибга солинган) — биол. бўлими. Ҳоз. мавжуд бўлган ва қирилиб кетган организмларни тавсифлаш, рўйхатга олиш ва таксонлар бўйича тасниф қилиш б-н шугулланади. С. биол.нинг барча бўлимлари, айниқса, эволюцион таълимот маълумотларига таянади; купчилик биол. фанлари учун асос бўлади. Айрим ҳолларда таксономия тушунчаси ҳам С.нинг синоними сифатида ишлатилади. Тасниф килишда организмларни тавсифловчи айрим хусусий белгилар (морфологик, физиологик, биокимёвий, экологик ва б.) эмас, балки уларнинг мажмуасидан фойдаланилади. Организм учун хос хусусиятлар канчалик кўпроқ инобатга олинса, систематик бирлик организмлар ўртасида қариндошликни, яъни уларнинг келиб чиқишидаги умумийликни шунчалик аниқ ифодалайди. Мас, акулалар б-н китсимонларнинг ёки қушлар б-н кўршапалакларнинг айрим тузилиш белгилари ўхшаш бўлишига қарамасдан улар ҳар хил систематик гуруҳлар (синфлар)га мансуб. Бу ҳайвонларнинг барчаси хордалилар типига киради. Шунинг учун барча хордалилар ўртасида муайян ўхшашлик мавжуд.
Организмларни тасниф қилишга уриниш қад. тарихдан маълум (Аристотель, Теофраст ва б.); лекин фақат Ж.Рей (1686—1704) ва, айниқса, К. Линней (1735 й.дан бошлаб) ишлари натижасида илмий С.га асос солинди. Дастлабки илмий С. организмларнинг фақат ташқи тузилишига асосланган бўлиб, улар ўртасида қариндошлик муносабатлари инобатга олинмаганлигидан сунъий С. ҳисобланади. Ч. Дарвин таълимоти С.га эволюцион мазмун берди. Эволюцион таълимотнинг яратилиши б-н С.да организмлар ўртасидаги генеологик муносабатлар асосий ўринни эгаллай бошлади; сунъий С.нинг ўрнини табиий С. эгаллади.
С.да эволюцион йўналиш б-н бирга кладистик (филогенетик) ва санокли (фенетик) йўналиш ҳам мавжуд. Кладистик метод ёрдамида алоҳида шохларнинг филогенетик шажарадан ажралиб чиқишига биноан таксонлар даражаси аникланади. Бу методда айрим гурухлардаги эволюцион ўзгаришлар миқёси инобатга олинмайди. Мас, кладистик метод бўйича сут эмизувчилар мустақил синф бўлмасдан, судралиб юрувчиларнинг битта таксони ҳисобланади. Санокли, яъни ракамли С.да организмларнинг ихтиёрий олинган кўпчилик белгилари математик йўл б-н тахлил қилиниб, ҳар бир белгига алоҳида аҳамият берилади. Тасниф алоҳида олинган организмларнинг бирбиридан фарқ қиладиган белгиларига асосланиб тузилади. С.нинг энг асосий методи солиштирмаморфологик метод ҳисобланади. Ҳоз. С.да янги методлар, мас, электрон микроскопия, кариосистематика (хромосома аппаратининг тузилиши) ҳам қўлланади, 20-а.нинг ўрталаридан бошлаб, С.да биокимёвий маълумотлар (хемосистематика) дан ҳам фойдаланила бошланди. Организмлардаги асосий оқсиллар молекуласида аминокислоталарнинг, ДНК ва р-нК молекулаларида нуклеотидларнинг кетма-кетлигини ўрганиш (геносистематика) С.ни қўшимча маълумотлар б-н бойитади. Ҳайвонлар С.сида этология (хатти-ҳаракатлар)га оид маълумотлар айниқса муҳим аҳамиятга эга. Янги методларнинг қўлланиши ва турнинг популяция таркиби ўрганилиши С.да янги даврни бошлаб берди.
Ҳар қандай тирик организмни ўрганиш учун аввало унинг бошқа организмларга нисбатан ўрнини ва улар б-н филогенетик муносабатларини аниклаш лозим. Турлар ўртасидаги систематик муносабатлар тўғрисида тасаввурга эга бўлиш генетик ва биокимёвий тадқиқотлар учун ҳам зарур. С. айниқса бир вақтнинг ўзида кўплаб турлар б-н тадқиқот олиб бориладиган экология ва биогеография соҳасидаги тадқиқотларда муҳим аҳамиятга эга. Стратиграфия ва геохронология ҳам аввало қазилма ҳайвонлар ва ўсимликлар С.сига асосланган. С. тирик табиатни муҳофаза қилишни ташкил этишда бениҳоя катта аҳамиятга эга (яна қ. Организмлар системаси).
Ад.: Молекулярные основы геносистематики, М., 1980; Принципы экологической систематики, перевод с английского, М., 1971.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.