Sistematika

Sistematika (yunonça systematikos — «tartibga solingan») — Biologiyaning hozir yaşayotgan va qirilib ketgan organizmlarni tavsiflaş, röyxatga oliş va taksonlarga ajratib tasniflaş bilan şuğullanadigan bölimi. ÖzME'ga köra, u biologiyaning deyarli barça yönalişlari, ayniqsa evolyutsion ta'limot ma'lumotlariga tayanadi va öz navbatida köplab biologik fanlar uçun asos bölib xizmat qiladi. Ba'zan Taksonomiya atamasi sistematikaning sinonimi sifatida qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, sistematika uç taxminga asoslanadi: tirik olamning xilma-xilligi içki tuzilişga ega, bu tuziliş pöğonali (iyerarxik) va uni oxir-oqibat töliq bilib oliş mumkin.1

Organizmlarni tasniflaşda bitta-ikkita xususiy belgi emas, balki morfologik, fiziologik, biokimyoviy, ekologik va boşqa belgilarning butun majmui hisobga olinadi. ÖzME ta'kidlaşiça, qançalik köp belgi inobatga olinsa, sistematik guruh organizmlarning kelib çiqişdagi umumiyligini şunçalik aniq aks ettiradi. Masalan, akula bilan kit yoki quş bilan körşapalak taşqi körinişda bir-biriga öxşasa-da, ular turli sinflarga kiradi; ayni paytda ularning barçasi xordalilar tipiga mansub.

Rusça Vikipediyaga köra, asosiy taksonomik darajalar yettita: dunyo, tip (ösimliklarda — bölim), sinf, turkum, oila, avlod va tur. Ular orasida kenja sinf, kabila kabi oraliq darajalar ham işlatiladi, zamonaviy tizimlarda esa dunyodan yuqorida domen ajratiladi.

Tirik mavjudotlarni guruhlaşga urinişlar qadimdan ma'lum: Aristotel hayvonlarni issiq va sovuq qonli kabi belgilarga köra ajratgan, Teofrast ösimliklarni tasniflagan. ÖzME'ga köra, ilmiy sistematikaga ingliz tabiatşunosi Jon Rey (1686–1704-yillardagi işlari) va ayniqsa 1735-yildan boşlab şved olimi Karl Linney asos solgan. Linney «Tabiat tizimi» asarida pöğonali darajalar tizimini va turlarni ikki sözli lotinça nomlaş usulini joriy etgan.

Ilk ilmiy tizimlar faqat taşqi tuzilişga asoslanganidan sun'iy hisoblanadi. Çarlz Darvinning evolyutsion ta'limoti sistematikaga yangi mazmun bergan: taksonlarning pöğonali tuzilişi umumiy ajdoddan kelib çiqiş bilan tuşuntirila boşlangan va sun'iy tizim örnini tabiiy, ya'ni filogenetik tizim egallagan.

Evolyutsion yönalişdan taşqari sistematikada yana ikki maktab bor. Kladistika (filogenetik sistematika) taksonlarni filogenetik daraxtdagi tarmoqlaniş tartibiga qarab belgilaydi. Rusça Vikipediyaga köra, u 1960-yillarda nemis olimi Villi Hennig işlari bilan rivojlangan. ÖzME'ning misoliga köra, bu usulda evolyutsion özgarişlar miqyosi hisobga olinmagani uçun sut emizuvçilar alohida sinf emas, sudralib yuruvçilar içidagi bir guruh sifatida qaraladi. Sonli (fenetik) sistematika esa köp sonli belgilarni matematik yöl bilan tahlil qiladi va har bir belgiga teng ahamiyat beradi; Rusça Vikipediya bu yönalişni R. Sokal va P. Snit (1963) nomlari bilan boğlaydi.

Sistematikaning an'anaviy asosiy usuli — qiyosiy-morfologik usul. XX asrda unga elektron mikroskopiya, xromosomalar tuzilişini örganadigan kariosistematika, biokimyoviy ma'lumotlarga tayanadigan xemosistematika qöşilgan. Oqsillardagi aminokislotalar va nuklein kislotalardagi nukleotidlar ketma-ketligini soliştiruvçi genosistematika hozir eng muhim yönalişlardan biriga aylangan. Hayvonlar sistematikasida xulq-atvor (etologiya) ma'lumotlari ham qöllanadi. Rusça Vikipediyaga köra, 1990-yilda Karl Vouz tirik olamni uç domenga — arxeylar, bakteriyalar va eukariotlarga ajratiş taklifini bergan; bu tizimni köp biologlar qabul qilgan, ammo beş dunyoli tasnif ham hali qöllanadi.

ÖzME'ga köra, har qanday organizmni örganiş uning boşqa turlar orasidagi örnini va qarindoşlik aloqalarini aniqlaşdan boşlanadi. Sistematika genetik va biokimyoviy tadqiqotlar, ekologiya va biogeografiya uçun zarur. Stratigrafiya va geoxronologiya qazilma organizmlar sistematikasiga tayanadi. Tabiatni muhofaza qiliş işini taşkil etişda ham uning ahamiyati katta.