Siyom qöltiği

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 342–343-b. — ziyouz.com

Siyom qöltiği - Jan. Xitoy dengizidagi qöltiq. Malakka yarim oroli b-n Hindixitoy yarim orolining jan.şarkiy kismi oraliğida. Uz. 720 km, eni kiraveriş joyida 400 km çamasida. Eng çuqur joyi 70 m. Suv kötarilişi har yarim sutkadatakrorlanadi (bal. 4 m). S.q.ga MenamÇaoPraya daryosi quyiladi. SIYOSAT— davlatnn boşqariş san'ati. S. turli ijtimoiy-siyosiy intlar, ijtimoiy qatlamlar, tabaka va guruhlar örtasidagi munosabatlar b-n boglik. Uning moqiyatini davlat hokimiyati şakllari, uni amalga oşiriş va boşqariş taşkil etadi. S. keng ma'noda jamiyatning siyosiy tizimi, siyosiy hayoti, davlat hokimiyati, uning içki va taşki faoliyati, siyosiy taşkilotlar va harakatlarning hokimiyatga munosabati, uni boşqarişda siyosiy manfaatlarni amalga oşirişning ustuvor yönalişlarini özida ifoda etadi. Şunga köra adolatli va adolatsiz, xolis va noxolis, insonparvar yoki inson manfaatlariga zid S, demokratik va avtoritar S. körinişlarini boşkaruvda kuzatiş mumkin.

Kddimda S.ga jamiyat va şahar-davlat (polis)ni boşqariş töğrisidagi fan (Platon va Aristotel) sifatida karalgan bölsa, hoz. vaktda S. deganda davlatni boşkarişning vazifa va maksadlari hamda bu maksadlarni amalga oşiriş uçun mavjud yoki zarur böladigan ijtimoiy-siyosiy intlar, jamoat boşqarişdagi iştiroki tuşuniladi. Amaliy S. odamlarning sayovçi, deputat va vazir va ş.k. sifatida davlat hayotida faol iştirok etişini anglatadi.

S. öz ta'sir etiş obyektiga köra 2 ga: içki va taşqi S.ga bölinadi. S. ijtimoiy hodisa sifatida jamiyat hayoti sohalari: iqtisodiy, ijtimoiy, milliy, ilmiytexnikaviy, ekologiya, madaniyat, harbiy va b. sohalarni qamrab oladi. Şu tarzda iqtisodiy S, ijtimoiy S, milliy S, demografik S, agrar S, texnikaviy S, ekologik S, madaniy S, kadrlar Si, harbiy S. va b. yönalişlarda namoyon böladi. S. subyektlari orqali ham ifodalanadi. Mac, davlat Si, partiyalar va jamoat birlaşmalari va harakatlari Si va h.k.

S. ni tuşunişga turli xil yondoşuvlar bor. Ular teologik, tabiiy, sotsial, ratsionaltanqidiy yönalişlarda S. ning tabiatini tuşuniş va tuşuntiriş b-n boğliq qaraşlardir. Mustabid Sovet davrida S.ni ijtimoiysinfiy nuqtai nazardan tuşuniş, uning ustuvor yönalişini belgilaşsa muayyan ijtimoiy qatlam (proletariat) manfaatidan kelib çiqqan holda baholaş odat bölgan. Bunday yondoşuv S.ning mohiyatini noxolisona tuşunişga olib keddi va inson S.ning passiv obyektiga aylantirildi. Natijada inson S. b-n emas, balki S. inson b-n şuğullana boşladi. Oxir oqibatda S. sinfiy manfaatlar asosida haddan taşqari mafkuralaşib ketdi. S. demokratik, umuminsoniy tamoyillardan ajratilib, milliyma'naviy xususiyatlarni hisobga olmaydigan holga keltirildi, asl mohiyatiga zid bölgan ma'no kaob etdi. S . «boşqariş san'ati»ga emas, aksinça, zörlik, ta'kib etiş vositasiga aylandi. Davlat boşkaruvida manfaatlar uygunligi buzildi. Siyosiy xayotda «davlat — jamiyat — inson» munosabati qaror topib, davlat manfaati jamiyat va inson manfaatidan ustun bölib qoldi.

Mustaqillik tufayli Özbekiston Respublikasining davlat Si yangiça ma'no va mazmun kasb eta boşladi. Bu S, avvalo, Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga asoslanmoqda. Özbekiston Respublikasining Prezidenti, Vazirlar Mahkamasi, Oliy Majlis siyosiy intlar faoliyati orkali amalga oşirilmoqda. Mamlakatimizda demokratiyaning umuminsoniy prinsiplariga rioya qilinişi, ularga köra inson, uning hayoti, erkinligi, şa'ni, qadrqimmati va b. daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi. Bu hol bugungi Özbekiston olib borayotgan S.ning asosiy mohiyatini, uning insonparvar S. ekanligini belgilaydi.

Ad.: Karimov I. A., Özbekiston — kelajagi buyuk davlat, T., 1993; Leviti n L., Özbekiston tarixiy buriliş pallasida, T., 2001.

Ibodulla Ergaşev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СИЁМ ҚЎЛТИҒИ - Жан. Хитой денгизидаги қўлтиқ. Малакка ярим ороли б-н Ҳиндихитой ярим оролининг жан.шаркий кисми оралиғида. Уз. 720 км, эни киравериш жойида 400 км чамасида. Энг чуқур жойи 70 м. Сув кўтарилиши ҳар ярим суткадатакрорланади (бал. 4 м). С.қ.га МенамЧаоПрая дарёси қуйилади. СИЁСАТ— давлатнн бошқариш санъати. С. турли ижтимоий-сиёсий интлар, ижтимоий қатламлар, табака ва гуруҳлар ўртасидаги муносабатлар б-н боглик. Унинг моқиятини давлат ҳокимияти шакллари, уни амалга ошириш ва бошқариш ташкил этади. С. кенг маънода жамиятнинг сиёсий тизими, сиёсий ҳаёти, давлат ҳокимияти, унинг ички ва ташки фаолияти, сиёсий ташкилотлар ва ҳаракатларнинг ҳокимиятга муносабати, уни бошқаришда сиёсий манфаатларни амалга оширишнинг устувор йўналишларини ўзида ифода этади. Шунга кўра адолатли ва адолатсиз, холис ва нохолис, инсонпарвар ёки инсон манфаатларига зид С, демократик ва авторитар С. кўринишларини бошкарувда кузатиш мумкин.

Кддимда С.га жамият ва шаҳар-давлат (полис)ни бошқариш тўғрисидаги фан (Платон ва Аристотель) сифатида каралган бўлса, ҳоз. вактда С. деганда давлатни бошкаришнинг вазифа ва максадлари ҳамда бу максадларни амалга ошириш учун мавжуд ёки зарур бўладиган ижтимоий-сиёсий интлар, жамоат бошқаришдаги иштироки тушунилади. Амалий С. одамларнинг сайовчи, депутат ва вазир ва ш.к. сифатида давлат ҳаётида фаол иштирок этишини англатади.

С. ўз таъсир этиш обьектига кўра 2 га: ички ва ташқи С.га бўлинади. С. ижтимоий ҳодиса сифатида жамият ҳаёти соҳалари: иқтисодий, ижтимоий, миллий, илмийтехникавий, экология, маданият, ҳарбий ва б. соҳаларни қамраб олади. Шу тарзда иқтисодий С, ижтимоий С, миллий С, демографик С, аграр С, техникавий С, экологик С, маданий С, кадрлар Си, ҳарбий С. ва б. йўналишларда намоён бўлади. С. субъектлари орқали ҳам ифодаланади. Mac, давлат Си, партиялар ва жамоат бирлашмалари ва ҳаракатлари Си ва ҳ.к.

С. ни тушунишга турли хил ёндошувлар бор. Улар теологик, табиий, социал, рационалтанқидий йўналишларда С. нинг табиатини тушуниш ва тушунтириш б-н боғлиқ қарашлардир. Мустабид Совет даврида С.ни ижтимоийсинфий нуқтаи назардан тушуниш, унинг устувор йўналишини белгилащца муайян ижтимоий қатлам (пролетариат) манфаатидан келиб чиққан ҳолда баҳолаш одат бўлган. Бундай ёндошув С.нинг моҳиятини нохолисона тушунишга олиб кедди ва инсон С.нинг пассив объектига айлантирилди. Натижада инсон С. б-н эмас, балки С. инсон б-н шуғуллана бошлади. Охир оқибатда С. синфий манфаатлар асосида ҳаддан ташқари мафкуралашиб кетди. С. демократик, умуминсоний тамойиллардан ажратилиб, миллиймаънавий хусусиятларни ҳисобга олмайдиган ҳолга келтирилди, асл моҳиятига зид бўлган маъно каоб этди. С . «бошқариш санъати»га эмас, аксинча, зўрлик, таъкиб этиш воситасига айланди. Давлат бошкарувида манфаатлар уйгунлиги бузилди. Сиёсий хаётда «давлат — жамият — инсон» муносабати қарор топиб, давлат манфаати жамият ва инсон манфаатидан устун бўлиб қолди.

Мустақиллик туфайли Ўзбекистон Республикасининг давлат Си янгича маъно ва мазмун касб эта бошлади. Бу С, аввало, Ўзбекистон Республикасининг Конституциясига асосланмоқда. Ўзбекистон Республикасининг Президенти, Вазирлар Маҳкамаси, Олий Мажлис сиёсий интлар фаолияти оркали амалга оширилмоқда. Мамлакатимизда демократиянинг умуминсоний принципларига риоя қилиниши, уларга кўра инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадрқиммати ва б. дахлсиз ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланади. Бу ҳол бугунги Ўзбекистон олиб бораётган С.нинг асосий моҳиятини, унинг инсонпарвар С. эканлигини белгилайди.

Ад.: Каримов И. А., Ўзбекистон — келажаги буюк давлат, Т., 1993; Левити н Л., Ўзбекистон тарихий бурилиш палласида, Т., 2001.

Ибодулла Эргашев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.