Siyosiy partiyalar

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 343–344-b. — ziyouz.com

Siyosiy partiyalar - ijtimoiy guruxlar manfaatlarini ifodalovçi, ularning eng faol vakillarini birlaştiruvçi siyosiy taşkilotlar. S.p. jamiyat siyosiy tizimining muxim kismi, ular davlatning siyosiy yönalişini belgilaşda iştirok etadi, hukumatning vakillik va ijro etuvçi muassasalarini şakllantiradi. Dastlabki S.p. 17—18-a.lar inqiloblari davrida paydo böla boşlagan bölsada, S.p.ga öxşaş jamoa, taşkilotlar qadimdan mavjud edi. Afina geteriyalari, Rim optimat va populyarlari antik davrda S.p. vazifasini bajargan. Sp.ning universal şakli asosan, qarindoşlik aloqalari b-n boglangan kişilar guruhi va maxfiy taşkilotlar bölgan (Yorklar va Lankasterlar — örta asrlar Angliyasida; Ali tarafdorlari — örta asrlarda Arabistonda). Osiyo davlatlarida hoz. kunda ham qarindoşlik va yurtdoşlik tamoyillarining Sp.ning şakllanişi va faoliyat körsatişida ahamiyati katta.

Markaziy Osiyoda Sp. tuziş uçun tarixiy-ijtimoiy vaziyat 19-a.ning oxiri — 20-a.ning boşlarida yuzaga kela boşladi. Jadidlar va ma'rifatparvarlarning xalq orasida ma'rifatni yoyib, uning siyosiy faolligini oşiriş, ommani çor Rossiyasi tarkibida muxtoriyatga erişişga da'vat qiliş, ölkada mustaqil milliy davlat yaratiş masalasini örtaga qöyiş borasidagi harakatlari şundan dalolat berardi (q. Jadidçilik). Lekin ularning intilişlariga çor hokimiyati va mahalliy hukmdorlar boşdan qarşilik qildi. Oqibatda, mintaqada 1917 y.gaça bölgan davrda siyosiy, nazariy va taşkiliy jihatdan yetuk Sp. şakllanib ulgurmadi. Okt. töntarişi arafasida va undan keyin özini namoyon eta boşlagan siyosiy taşkilotlar va ularning rahbarlari qatağonga uçradi, badarğa va surgun qilindi (q. «Milliy ittihod», Yoş buxoroliklar, Yoş xivaliklar). Şörolar davrida esa hukmron kommunistik partiyadan boşqa bironbir partiyani tuziş taqiqlandi.

Özbekiston Respublikasi mustaqil bölganidan söng Sp.ning şakllanişi va faoliyat olib borişiga imkoniyat yaratildi. Mamlakatda hoz. paytda 5 ta siyosiy partiya (Özbekiston Xalq demokratik partiyasi, Özbekiston «Adolat» sotsialdemokratik partiyasi, Özbekiston Milliy tiklaniş demokratik partiyasi, Özbekiston Fidokorlar milliy demokratik partiyasi, Özbekiston liberaldemokratik partiyasi) mavjud. Bu S.p. öz faoliyatini Özbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (1992 y. 8 dek.), Özbekiston Respublikasining «Siyosiy partiyalar töğrisida»gi qonuni (1996 y. 26 dek.), boşqa qonun hujjatlari, şuningdek, öz ustavi asosida amalga oşiradi. S.p. taşkil etiş huquqi Konstitutsiyaning 34moddasida mustahkamlangan. Konunga köra, Sp. fuqarolarning huquq va erkinliklarini amalga oşiriş maqsadida, xohişirodani erkin bildiriş, partiyaga ixtiyoriy ravişda kiriş va undan çiqiş, a'zolarining teng huqukliligi, özini özi boşqariş, qonuniylik va oşkoralik asosida tuziladi va faoliyat körsatadi. Lekin konstitutsiyaviy tuzumni zörlik b-n özgartirişni maqsad qilib qöyuvçi; Özbekiston Respublikasi suvereniteta, yaxlitligi va xavfsizligiga, fuqarolarning konstitutsiyaviy hukuq va erkinliklariga qarşi çiquvçi; uruşni, ijtimoiy, milliy, irqiy va diniy adovatni tarğib qiluvçi; xalqning soğliği va ma'naviyatiga tajovuz qiluvçi; milliy va diniy ruhdagi partiyalarni tuziş va ularning faoliyat körsatişi taqiqlanadi. S.p. töğrisidagi Özbekiston Respublikasining qonuni böyiça, huquqni muhofaza qiluvçi organlarda xizmat qiluvçi şaxslar (sudyalar, prokurorlar va prokuratura tergovçilari); içki işlar organlari, milliy xavfsizlik xizmati xodimlari, harbiy xizmatçilar, xorijiy davlatlarning fuqarolari va fuqaroligi bölmagan şaxslar S.p.ga a'zo böla olmaydilar. S.p.ga a'zolik faqat yakka tartibda qayd etiladi. Bir partiyaninga'zosi ayni vaqtda 2partiyaga a'zolikka qabul qilinmaydi. S.p.ni tuziş uçun kamida 8 ta hududiy subyektda (viloyatda), şu jumladan, Qoraqalpoğiston Respublikasi va Toşkent ş.da yaşayotgan hamda partiyaga birlaşiş istagida bölgan kamida 20 ming fuqaroning imzosi bölişi talab etiladi. S.p. saylab köyiladigan davlat organlaridagi öz vakillari orqali tegişli qarorlarni tayyorlaşda, qonunda belgilab qöyilgan tartibda Özbekiston Respublikasi Prezidenta, davlat hokimiyati organlari saylovlarida iştirok etadi. Öz partiyalarining siyesatini uyuşqoklik b-n ötkaziş uçun Özbekiston Respublikasi Oliy Majlisida S.p.ning fraksiyalari, Qoraqalpoğiston Respublikasi Jöqorği Kengesi hamda mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlarida partiya guruhlari tuziladi. «Siyosiy partiyalar töğrisida»gi qonunda S.p. faoliyatining kafolatlari, ularni tuziş, röyxatga oliş, partiyalar mulki, ular faoliyatini töxtatiş tartibi va b. masalalar töliq körsatib berilgan.

Akmal Saidov.

Q.: Jadidçilik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СИЁСИЙ ПАРТИЯЛАР - ижтимоий гурухлар манфаатларини ифодаловчи, уларнинг энг фаол вакилларини бирлаштирувчи сиёсий ташкилотлар. С.п. жамият сиёсий тизимининг мухим кисми, улар давлатнинг сиёсий йўналишини белгилашда иштирок этади, ҳукуматнинг вакиллик ва ижро этувчи муассасаларини шакллантиради. Дастлабки С.п. 17—18-а.лар инқилоблари даврида пайдо бўла бошлаган бўлсада, С.п.га ўхшаш жамоа, ташкилотлар қадимдан мавжуд эди. Афина гетериялари, Рим оптимат ва популярлари антик даврда С.п. вазифасини бажарган. Сп.нинг универсал шакли асосан, қариндошлик алоқалари б-н богланган кишилар гуруҳи ва махфий ташкилотлар бўлган (Йорклар ва Ланкастерлар — ўрта асрлар Англиясида; Али тарафдорлари — ўрта асрларда Арабистонда). Осиё давлатларида ҳоз. кунда ҳам қариндошлик ва юртдошлик тамойилларининг Сп.нинг шаклланиши ва фаолият кўрсатишида аҳамияти катта.

Марказий Осиёда Сп. тузиш учун тарихий-ижтимоий вазият 19-а.нинг охири — 20-а.нинг бошларида юзага кела бошлади. Жадидлар ва маърифатпарварларнинг халқ орасида маърифатни ёйиб, унинг сиёсий фаоллигини ошириш, оммани чор Россияси таркибида мухториятга эришишга даъват қилиш, ўлкада мустақил миллий давлат яратиш масаласини ўртага қўйиш борасидаги ҳаракатлари шундан далолат берарди (қ. Жадидчилик). Лекин уларнинг интилишларига чор ҳокимияти ва маҳаллий ҳукмдорлар бошдан қаршилик қилди. Оқибатда, минтақада 1917 й.гача бўлган даврда сиёсий, назарий ва ташкилий жиҳатдан етук Сп. шаклланиб улгурмади. Окт. тўнтариши арафасида ва ундан кейин ўзини намоён эта бошлаган сиёсий ташкилотлар ва уларнинг раҳбарлари қатағонга учради, бадарға ва сургун қилинди (қ. «Миллий иттиҳод», Ёш бухороликлар, Ёш хиваликлар). Шўролар даврида эса ҳукмрон коммунистик партиядан бошқа биронбир партияни тузиш тақиқланди.

Ўзбекистон Республикаси мустақил бўлганидан сўнг Сп.нинг шаклланиши ва фаолият олиб боришига имконият яратилди. Мамлакатда ҳоз. пайтда 5 та сиёсий партия (Ўзбекистон Халқ демократик партияси, Ўзбекистон «Адолат» социалдемократик партияси, Ўзбекистон Миллий тикланиш демократик партияси, Ўзбекистон Фидокорлар миллий демократик партияси, Ўзбекистон либералдемократик партияси) мавжуд. Бу С.п. ўз фаолиятини Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси (1992 й. 8 дек.), Ўзбекистон Республикасининг «Сиёсий партиялар тўғрисида»ги қонуни (1996 й. 26 дек.), бошқа қонун ҳужжатлари, шунингдек, ўз устави асосида амалга оширади. С.п. ташкил этиш ҳуқуқи Конституциянинг 34моддасида мустаҳкамланган. Конунга кўра, Сп. фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини амалга ошириш мақсадида, хоҳиширодани эркин билдириш, партияга ихтиёрий равишда кириш ва ундан чиқиш, аъзоларининг тенг ҳуқуклилиги, ўзини ўзи бошқариш, қонунийлик ва ошкоралик асосида тузилади ва фаолият кўрсатади. Лекин конституциявий тузумни зўрлик б-н ўзгартиришни мақсад қилиб қўювчи; Ўзбекистон Республикаси суверенитета, яхлитлиги ва хавфсизлигига, фуқароларнинг конституциявий ҳукуқ ва эркинликларига қарши чиқувчи; урушни, ижтимоий, миллий, ирқий ва диний адоватни тарғиб қилувчи; халқнинг соғлиғи ва маънавиятига тажовуз қилувчи; миллий ва диний руҳдаги партияларни тузиш ва уларнинг фаолият кўрсатиши тақиқланади. С.п. тўғрисидаги Ўзбекистон Республикасининг қонуни бўйича, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларда хизмат қилувчи шахслар (судьялар, прокурорлар ва прокуратура терговчилари); ички ишлар органлари, миллий хавфсизлик хизмати ходимлари, ҳарбий хизматчилар, хорижий давлатларнинг фуқаролари ва фуқаролиги бўлмаган шахслар С.п.га аъзо бўла олмайдилар. С.п.га аъзолик фақат якка тартибда қайд этилади. Бир партиянингаъзоси айни вақтда 2партияга аъзоликка қабул қилинмайди. С.п.ни тузиш учун камида 8 та ҳудудий субъектда (вилоятда), шу жумладан, Қорақалпоғистон Республикаси ва Тошкент ш.да яшаётган ҳамда партияга бирлашиш истагида бўлган камида 20 минг фуқаронинг имзоси бўлиши талаб этилади. С.п. сайлаб кўйиладиган давлат органларидаги ўз вакиллари орқали тегишли қарорларни тайёрлашда, қонунда белгилаб қўйилган тартибда Ўзбекистон Республикаси Президента, давлат ҳокимияти органлари сайловларида иштирок этади. Ўз партияларининг сиесатини уюшқоклик б-н ўтказиш учун Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисида С.п.нинг фракциялари, Қорақалпоғистон Республикаси Жўқорғи Кенгеси ҳамда маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органларида партия гуруҳлари тузилади. «Сиёсий партиялар тўғрисида»ги қонунда С.п. фаолиятининг кафолатлари, уларни тузиш, рўйхатга олиш, партиялар мулки, улар фаолиятини тўхтатиш тартиби ва б. масалалар тўлиқ кўрсатиб берилган.

Акмал Саидов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.