Skiflar

Skiflar — Qora dengizdan şim. ğarbda, Dunay va Don, Dnepr va Dnestr daryolari quyi xavzalaridan to Volgaga qadar bölgan hududlarda yaşagan çorvador aholi (mil. av. 7—mil. 3-a.). Yevropa adabiyotida S. haqida şim. eron tillarining turli lahjalarida sözlovçi qabilalar sifatida tasavvur şakllangan. Aslida esa bu hududlarda skiflarga qadar yaşagan kimmeriylar eron zabon bölgan. Gerodotning yozişiga qaraganda, bu yurtlarga S. Osiyodan köçib kelganlar va yerli aholining til muhiti ta'sirida eronlaşganlar. Asl vatani Volgadan şarkda, ya'ni Osiyoning Qozoğiston çöllari, Jan. Ural va Oltoy hamda Jan. Sibir hududlari bölib, skif qabilalari aslida turkiy tillarning turli lahjalarida sözlaşuvçi oriylar edi. Çunki, şu mintaqalar aholisining moddiy madaniyati va antropologik tipi jez davridan boşlab birbiridan farq qilmaydi. Ilk Şim. Xitoy podşoliklari (mil. av. 2205—1766 y.larda «Şya», mil. av. 1766—1122 y.larda «Şong» sulolalari)dan kalgan yozma manbalarga köra, «di» turk sözining xitoyça transkripsiyasidir. Ular Xitoydan şim.da va şim.garbda yaşaşgan. Kdd. xitoyçada «bey» sözi şim.ni körsatgan. «Bey»ga «di» qöşilib, hosil bölgan «beydi» sözi esa ilk Xitoy podşoliklari davrida ulardan şim.da yaşovçi çorvador turkiy tilli hunnu qabilalariga nisbatan işlatilgan. Demak, jez davrida Jan. Ural, Markaziy va Şarqiy Qozoğiston, Oltoy va Jan. Sibir mintaqalarida yaşab, arxeologik adabiyotlarda Andronovo madaniyati nomi b-n yuritilgan qad. çorvador aholi turkiy zabon bölgan. S. Yevrosiyo çöllari aholisiga ellinlar tomonidan berilgan umumiy nom bölib, eron manbalarida ularni saklar deb yuritilgan. Gerodot «forslar skiflarni saklar» deb ataydi deb yozadi. soxillari Aholisiga skif atamasi işlatilsa, Örta Osiyo, Yettisuv va Qozoğiston çöllari hamda Toğli Oltoy aholisiga nisbatan köproq sak atamasi işlatilib kelinadi. Gerodotning yozişiga qaraganda, osiyolik S. dastlab şim. va şarqiy Qora dengiz sohillarini egallab, yerli tub Aholi — kimmeriylar ustidan öz hukmronligini örnatgaç, kimmeriy suvoriylarini Kiçik Osiyoga quvadilar, söng Midiya, Suriya va Falastin hududlarini, Şim. Mesopotamiyani egallaydilar.

Mil. av. 7-a. boşlarida Midiya davlati kuçayib, S.ni u yerdan haydab çiqaradi. S. Qora dengizdan şim. va şarqda, Dneprdan Dongaça bölgan çöllarda örnaşib, endi mahalliy kimmeriy qabilalari b-n ittifoqlikda yaşay boşlaydilar. Ellinlar esa bu joylarni Skifiya deb ataydilar. Mil. av. 7-a.da Skifiya juda katta siyosiyharbiy kuç edi. Gerodotning yozişiça, Doro boşliq qudratli Fors davlati mil. av. 513 y.da S. ustiga yuriş qilib, öz maqsadiga erişa olmagan. Aksinça S. axomaniylarga tobe yerlarga javob hujumlari uyuştirib, ularni dahşatga soladilar. Barça skiflarning tili, dini va urf odatlarining bir xil ekanligi manbalarda ta'kidlanadi.

S. davlati mil. av. 5—4-a.larda Azov dengizidan Dunay daryosigaça hududlarni birlaştirgan kuçli harbiydemokratik davlat bölsada, mil. av. 3-a.ning oxirlarida Don ortidan kelgan sarmatlarning hujumi natijasida bir qism hududidan ajrab, ança zaiflaşadi. Mil. 1-a.ning 2-yarmida S. bir neça bor Bospor podşoligi b-n uruşlar olib borib, özining avvalgi jangovarlik ruhini yöqotadi va nihoyat mil. 3-a.da Skifiya gotlar tomonidan tugatildi. Xalqlarning buyuk köçişi davrida S. boşqa qabilalar tarkibiga singib, nafaqat mustaqillik, balki etnik xususiyatlarini ham yöqotadilar.

Ad.: Gerodot, Istoriya v devyati knigax, per. s greçeskogo, t. 1, kn. 1—4, L., 1972; Grakov B. N., Skifi, M., 1971; Grigoryev V. V., O skifskom narode sakax, SPB, 1871.

Ahmadali Asqarov.