Skiflar

Skiflar — miloddan avvalgi 7-asrdan milodiy 3-asrgaça Qora dengizning şimoli va şimoli-ğarbidagi daştlarda — Dunay, Dnestr, Dnepr va Don daryolarining quyi oqimidan Volgagaça bölgan hududda yaşagan köçmançi çorvador xalq. Bu nomni ularga qadimgi yunonlar bergan; Eron manbalarida ularga yaqin köçmanlar «saklar» deb atalgan. Rusça Vikipediyaga köra, skiflar yozuvga ega bölmagan, ularning tilidan ikki yuzdan ortiq söz, şuningdek antik va mixxat manbalaridagi kişi va joy nomlari ma'lum.1

Rusça Vikipediyaga köra, «skif» nomi ilk bor taxminan miloddan avvalgi 7-asrda yaşagan Gesiod asarida, şuningdek Ossuriya podşosi Asarxaddon solnomalarida (miloddan avvalgi 670-yillar) «işkuzay» şaklida uçraydi. Skiflar haqidagi asosiy ma'lumotlar Gerodot, Gippokrat, Katta Pliniy kabi antik mualliflar asarlari, arxeologik qazişmalar va genetik tadqiqotlardan olingan. Keng ma'noda skiflar deganda Qora dengiz böyi daştlaridan hozirgi Xitoyning Şinjon hududigaça yaşagan köçmanlar tuşuniladi; ularni san'atdagi «hayvon uslubi», akinak deb ataladigan qisqa qiliç, kiçik murakkab kamon va otliqlar anjomi birlaştirib turadi.

Ilmiy adabiyotda skiflar odatda eroniy tillarda sözlaşgan xalq sifatida qaraladi. Rusça Vikipediyada ham ular eron tilli köçmanlar deb ta'riflanadi, sarmatlar, saklar va massagetlar esa ularga qarindoş xalqlar sifatida körsatiladi; skif tilining ayrim tovuş xususiyatlari uni Eron tillarining janubi-şarqiy guruhiga yaqinlaştiradi.

ÖzME maqolasi muallifi Ahmadali Asqarov boşqa qaraşni ilgari suradi. Unga köra, skiflardan oldin bu yerlarda yaşagan kimmeriylar eron tilli bölgan, skiflar esa Gerodot yozganidek Osiyodan köçib kelgan va mahalliy muhit ta'sirida eronlaşgan. Muallif skiflarning asl vatanini Volgadan şarqdagi hududlar — Qozoğiston daştlari, Janubiy Ural, Oltoy va Janubiy Sibirda deb hisoblaydi va bu mintaqalarning bronza davridagi aholisini (Andronovo madaniyati) turkiy tilli deb biladi. Bu fikr ilmiy jamoatçilikda keng qabul qilinmagan.

ÖzME'ga köra, Gerodot ma'lumotiça, osiyolik skiflar dastlab Qora dengizning şimoliy va şarqiy sohillarini egallab, mahalliy kimmeriylarni böysundirgan va ularning otliq qöşinlarini Kiçik Osiyoga quvib yuborgan. Söngra skiflar Midiya, Suriya, Falastin va Şimoliy Mesopotamiya yerlariga bostirib kirgan. Miloddan avvalgi 7-asr boşlarida kuçaygan Midiya ularni bu hududlardan siqib çiqargan. Şundan keyin skiflar Dneprdan Dongaça bölgan daştlarda örnaşib, kimmeriy qabilalari bilan ittifoqda yaşay boşlagan; yunonlar bu yerlarni Skifiya deb atagan.

Miloddan avvalgi 7-asrda Skifiya katta harbiy-siyosiy kuçga aylangan edi. Gerodot yozişiça, miloddan avvalgi 513-yilda Doro boşçiligidagi fors qöşini skiflarga qarşi yuriş qilgan, lekin muvaffaqiyatga erişa olmagan; aksinça, skiflar Ahamoniylarga qaraşli yerlarga javob zarbalari bergan. Manbalarda skiflarning tili, e'tiqodi va urf-odatlari bir xil bölgani qayd etiladi.

ÖzME'ga köra, miloddan avvalgi 5–4-asrlarda skif davlati Azov dengizidan Dunaygaça çözilgan kuçli harbiy birlaşma edi. Miloddan avvalgi 3-asr oxirida Don ortidan kelgan sarmatlar hujumi tufayli u hududlarining bir qismini yöqotib, zaiflaşgan. Milodiy 1-asrning ikkinçi yarmida skiflar Bospor podşoligi bilan bir neça bor jang qilgan va harbiy qudratini yöqotgan. Milodiy 3-asrda Skifiyani gotlar tugatgan, Xalqlarning buyuk köçişi davrida esa skiflar boşqa qabilalar tarkibiga qorişib ketgan va alohida xalq sifatida yöqolgan.