Smolensk viloyati

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 471–472-b. — ziyouz.com

Smolensk viloyati - RF tarkibidagi viloyat. Rossiya Yevropa kismining ğarbida joylaşgan. Markaziy federal okrugiga kiradi. 1937 y. 25 sent.da taşkil qilingan. Mayd. 49,8 ming km2. Aholisi 1050,5 ming kişi (2002), asosan, ruslar (93,7%), şuningdek, belorus, ukrain va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 70,2%. Markazi — Smolensk ş. Boşka yirik şaharlari— Roslavl, Vyazma. 25 ma'muriy tuman, 15 şahar, 15 şaharçadan iborat.

Sv. Şarqiy Yevropa tekisligida, Dnepr va Ğarbiy Dvina daryolarining yuqori oqimida, Volganing havzasida joylaşgan. Kenglik böylab Smolensk qirlari, şim.şarqida Vyazma qirlari bor (eng baland joyi 319 m). Foydali qazilmalari: qönğir kömir, torf, fosforitlar, ohaktoş va b. quriliş materiallari. Iqlimi mö'tadil kontinental. Yanv.ning urtaça t-rasi ğarbida —8°, şarqida —10°. Iyulniki şim.garbda 7°, jan.ğarbda 18°. Vegetatsiya davri 180 kun. Asosiy daryolari: Dnepr va uning irmoqlari Desna va Soj. Şim.ğarbida köllar bor. Podzol va çimli podzol, daryolar havzalarida allyuvial tuproklar uçraydi. 40% hududi örmonzor. Örmonlarida böri, qönğir ayiq, los, qobon, tulki, olmaxon, oq quyon, suvsar va b.; quşlardan boyöğli, qorayaloq, karqur va b.; baliqlardan daryo va köllarida leşç, olabuğa, çörtan va b. mavjud. Viloyat hududida Smolenskoye Poozerye milliy boği bor.

S.v.da sanoat rivojlangan va q.x. intensiv. Yirik elektr st-yalari (Smolensk TETS2, Smolensk AES va b.) işlab turibdi.

Maşinasozlik (energetika jihozlari, avtomobil dizel, dvigatel va agregatlar, hisoblaş texnika vositalari, sovitkiçlar, yengil sanoat uçun elektr lampa jihozlari va b.), kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Eng yirik korxonalari: «Izmeritel» aviazavodi, «ZIL» avtoagregat, «Aysberg» (uyrözğor sovitkiçlari), «Kristall» (olmosga saykal beriş, olmos asboblari), «Dvigatel» z-dlari; «Avangard», «Dorogobujkotlomaş» (isitiş krzonlari), «Minudobreniya» i.ç. birlaşmalari, «Şarm» (trikotaj mahsulotlari) korxonasi.

Asosiy sanoat markazlari: Smolensk, Vyazma, Roslavl, Safonove Gagarin, Yarsevo ş.lari.

Q.x.ning yetakçi tarmoği — çorvaçilik, asosan, göştsut çorvaçiligi va çöçqaçilik, yilqiçilik (çopqir zotlari), parrandaçilik. Ziğirkorlik, kartoşkaçilik, sabzavotçilik muhim örin egallaydi.

T.y. uz. 1258 km. Muhim t.y. magistrallari Moskva—Smolensk—Minsk, Bryansk—Smolensk—Vitebsk. Yirik t.y. tugunlari: Smolensk, Vyazma, Roslavl. Qattiq qoplamali avtomobil yöllari 8828 km, Moskva—Minsk avtomagistrali Smolenskdan 7 km naridan ötadi. Dneprda kemalar qatnaydi. 5 oliy öquv yurti (tibbiyot, ped. va jismoniy tarbiya intlari, Moskva Energetika inti, Timiryazev nomidagi Moskva Q.x. akademiyasi filiallari), 4 muzey [tasviriy va amaliy san'at, viloyat ölkaşunoslik, tarixiy-badiiy muzeylari, Gagarindagi Yu.A.Gagarin muzeyi (kosmonavt tuğilgan Kluşino qişloğida)], 2 teatr, viloyat televideniyesi va radioeşittiriş tahririyati faoliyat körsatadi. 10 sanatoriy, 2 dam oliş uyi bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СМОЛЕНСК ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. Россия Европа кисмининг ғарбида жойлашган. Марказий федерал округига киради. 1937 й. 25 сент.да ташкил қилинган. Майд. 49,8 минг км2. Аҳолиси 1050,5 минг киши (2002), асосан, руслар (93,7%), шунингдек, белорус, украин ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 70,2%. Маркази — Смоленск ш. Бошка йирик шаҳарлари— Рославль, Вязьма. 25 маъмурий туман, 15 шаҳар, 15 шаҳарчадан иборат.

Св. Шарқий Европа текислигида, Днепр ва Ғарбий Двина дарёларининг юқори оқимида, Волганинг ҳавзасида жойлашган. Кенглик бўйлаб Смоленск қирлари, шим.шарқида Вязьма қирлари бор (энг баланд жойи 319 м). Фойдали қазилмалари: қўнғир кўмир, торф, фосфоритлар, оҳактош ва б. қурилиш материаллари. Иқлими мўътадил континентал. Янв.нинг уртача т-раси ғарбида —8°, шарқида —10°. Июлники шим.гарбда 7°, жан.ғарбда 18°. Вегетация даври 180 кун. Асосий дарёлари: Днепр ва унинг ирмоқлари Десна ва Сож. Шим.ғарбида кўллар бор. Подзол ва чимли подзол, дарёлар ҳавзаларида аллювиал тупроклар учрайди. 40% ҳудуди ўрмонзор. Ўрмонларида бўри, қўнғир айиқ, лось, қобон, тулки, олмахон, оқ қуён, сувсар ва б.; қушлардан бойўғли, қораялоқ, карқур ва б.; балиқлардан дарё ва кўлларида лешч, олабуға, чўртан ва б. мавжуд. Вилоят ҳудудида Смоленское Поозерье миллий боғи бор.

С.в.да саноат ривожланган ва қ.х. интенсив. Йирик электр ст-ялари (Смоленск ТЭЦ2, Смоленск АЭС ва б.) ишлаб турибди.

Машинасозлик (энергетика жиҳозлари, автомобиль дизель, двигатель ва агрегатлар, ҳисоблаш техника воситалари, совиткичлар, енгил саноат учун электр лампа жиҳозлари ва б.), кимё, енгил ва озиқ-овқат саноати корхоналари бор. Энг йирик корхоналари: «Измеритель» авиазаводи, «ЗИЛ» автоагрегат, «Айсберг» (уйрўзғор совиткичлари), «Кристалл» (олмосга сайкал бериш, олмос асбоблари), «Двигатель» з-длари; «Авангард», «Дорогобужкотломаш» (иситиш крзонлари), «Минудобрения» и.ч. бирлашмалари, «Шарм» (трикотаж маҳсулотлари) корхонаси.

Асосий саноат марказлари: Смоленск, Вязьма, Рославль, Сафонове Гагарин, Ярцево ш.лари.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — чорвачилик, асосан, гўштсут чорвачилиги ва чўчқачилик, йилқичилик (чопқир зотлари), паррандачилик. Зиғиркорлик, картошкачилик, сабзавотчилик муҳим ўрин эгаллайди.

Т.й. уз. 1258 км. Муҳим т.й. магистраллари Москва—Смоленск—Минск, Брянск—Смоленск—Витебск. Йирик т.й. тугунлари: Смоленск, Вязьма, Рославль. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллари 8828 км, Москва—Минск автомагистрали Смоленскдан 7 км наридан ўтади. Днепрда кемалар қатнайди. 5 олий ўқув юрти (тиббиёт, пед. ва жисмоний тарбия интлари, Москва Энергетика инти, Тимирязев номидаги Москва Қ.х. академияси филиаллари), 4 музей [тасвирий ва амалий санъат, вилоят ўлкашунослик, тарихий-бадиий музейлари, Гагариндаги Ю.А.Гагарин музейи (космонавт туғилган Клушино қишлоғида)], 2 театр, вилоят телевидениеси ва радиоэшиттириш таҳририяти фаолият кўрсатади. 10 санаторий, 2 дам олиш уйи бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.