Sobir Abdulla

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 476–477-b. — ziyouz.com

Sobir Abdulla (taxallusi; asl ism-şarifi Abdullayev Sobir) [1905.5 (18).9, Qöqon — 1972.24.10, Toşkent] — şoir, yozuvçi va dramaturg. Özbekiston xalq şoiri (1965). Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi (1944). Dastlab eski maktab, söng «usuli jadid» maktabini tugatgaç, Qöqondagi ped. bilim yurti (1922—24), Toşkentdagi mahalliy kadrlarni tayyorlaş kursi (1924—26) da öqigan. 1926—48 y.larda «Yangi Farğona», «Yoş leninçi» gaz.larida adabiy xodim, «Muştum» jur.da bölim mudiri, Andijon viloyat teatri, Özbek davlat filarmoniyasi va Muqimiy nomidagi teatrda adabiy emakdoş (1936).

Ilk şerlar töplami — «Erk ilhomlari» (1931). Şundan keyin uning «Navbahor» (1931), «Kuklam na'rasi», «Zavq» (1932), «Gulşan» (1939), «Suz va soz» (1943), «Davr qöşiqlari» (1949), «Hayot gulşani» (1959), «Hayot qöşiqlari» (1962), «Devon» (1965; Hamza mukofoti, 1971) kabi şe'riy töplamlari naşr etilgan. S. A.ning şe'riy ijodi lirika, xajviyot va dostonlardan iborat. S.A. aruz vazniga karşi kuraş va umumiy badiiy ijodni mafkuralaştiriş jarayoni keçgan bir davrda özbek adabiyeti klassiklarining boy poetik an'analarini davom ettirib, mumtoz adabiyotimiz b-n zamonaviy adabiyot örtasida öziga xos köprik vazifasini ötagan. S.A. voqelikda röy bergan voqea va hodisalarni ifodalaşda aruz vazni imkoniyatlaridan samarali foydalangan, ayniqsa, ğazal janrida kişilarga zavqşavq bağişlaydigan, ulardagi ezgulik va nafosat tuyğulariga ruhiy oziq beradigan köplab asarlar yozgan. Uning bastakorlar tomonidan kuyga solingan eng yaxşi gazallari özbek qöşiqçilik san'atining ravnaqiga muhim hissa bölib qöşiddi. S. A. ayni paytda hajviy şe'rlar ham yozgan. Liroepik janrlarda ham samarali ijod qilgan («Manyovr», 1931; «Örtoq Yoqubova», 1934; «Katta Farğona kanali» tona Polvon öğli», 1940; «Gul va sanam», 1957; «Quralay köz bir kelinçak», 1958; «Tun va tong», 1971, dostonlar).

S.A.ning özbek adabiyeti taraqqiyotiga qöşgan katta hissasi uning dramalaridir. «Muxbirga hujum» dastlabki pyesasi 1927 y. Qöqon drama truppasi tomonidan sahnaga qöyilgan. Şundan söng S.A. «Boğbon qiz» (1926, doston asosida), «Böston» (1937) bir pardali pyesasi hamda «Tohir va Zuhra» (1939) pyesalarini yezdi. 1940 y.da ilk bor sahna yuzini körgan va hanuzga qadar özbek musiqiy teatrlari repertuarlarini bezab kelayotgan «Tohir va Zuhra» asari S.A. ijodining gultojidir. S.A. dramasi b-n Tuxtatsin Jalilovning musiqasi özaro uyğunlaşgan holda sevgi va muhabbat haqidagi Şarq afsonasining «Romeo va Julyetta», «Layli va Majnun» singari jahon adabiyotining maşhur işqiy asarlari darajasiga yaqinlaşişiga imkoniyat yaratdi. S.A.ning uşbu asari asosida «Tohir va Zuxra» kinofilmi (rejissyor N. Ğaniyev) va opera spektakli (kompozitorlar T. Jalilov va B. Brovsin) ham yaratilgan. S.A. uruş yillarida hamkorlikda «Qöçqor Turdiyev» (1941), «Davron ota» (1942), «Özbekiston qiliçi» (1943), uruşdan keyingi yillarda esa zamonaviy hamda tarixiyafsonaviy mavzularda «Alpomiş», «Gul va Navröz», «Iste'dod», «Mening jannatim», «Hijron va vijdon» singari pyesalarni ham yozdi. Bu asarlarning aksari poytaxt va viloyat teatrlarida sahnalaştirilgan.

S.A.ning adabiy merosida nasriy asarlar ham salmokli örinni egallaydi. Uning 1931 y.da naşr etilgan «Navbahor» töplamidan şe'rlar b-n birga davrning dolzarb mavzularida yozilgan hikoyalar ham urin olgan. S.A. nasriy janrlardagi izlanişlarini davom ettirib, «Ulfat» (1939), «Soyalar» (1963) hikoyalar töplamlarini e'lon qildi. Kiçik nasr janrlarida erişilgan tajriba yozuvçining «Mavlono Muqimiy» romani (1965) ustida olib borgan ijodiy işida, ayniqsa, qöl keldi. S.A. Muqimiy va uning zamondoşlarini körgan kişilar xotiralari asosida romanda şoir hayoti va u yaşagan tarixiy davr manzaralarini haqqoniy aks ettirdi. Keyinçalik S.A. tarixiy ötmiş mavzuida yozilgan «Beş sarguzaşt» qissasini (1971), Hamza, Ğ. Ğulom, A. Umariy, M. Uzoqov kabi adabiyot va san'at namoyandalariga bağişlangan xotiralarini yozdi. S.A. «Tohir va Zuhra», «Maysaraning işi» operalari librettosining ham mualliflaridan biri. Qöqon va Toşkentdagi bir neça köça, maktab va kutubxonaga şoir nomi berilgan.

Ac: Asarlar [4 j.li|, 1— 4j.lar, T., 197580.

Ad.: Abdurahmono va M., Sobir Abdulla. Hayoti va ijodi haqida oçerk, T., 1965; Ab durahm o n o va M., Zamin va zamon kuyçisi, T., 1975.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОБИР АБДУЛЛА (тахаллуси; асл исм-шарифи Абдуллаев Собир) [1905.5 (18).9, Қўқон — 1972.24.10, Тошкент] — шоир, ёзувчи ва драматург. Ўзбекистон халқ шоири (1965). Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1944). Дастлаб эски мактаб, сўнг «усули жадид» мактабини тугатгач, Қўқондаги пед. билим юрти (1922—24), Тошкентдаги маҳаллий кадрларни тайёрлаш курси (1924—26) да ўқиган. 1926—48 й.ларда «Янги Фарғона», «Ёш ленинчи» газ.ларида адабий ходим, «Муштум» жур.да бўлим мудири, Андижон вилоят театри, Ўзбек давлат филармонияси ва Муқимий номидаги театрда адабий эмакдош (1936).

Илк шеьрлар тўплами — «Эрк илҳомлари» (1931). Шундан кейин унинг «Навбаҳор» (1931), «Куклам наъраси», «Завқ» (1932), «Гулшан» (1939), «Суз ва соз» (1943), «Давр қўшиқлари» (1949), «Ҳаёт гулшани» (1959), «Ҳаёт қўшиқлари» (1962), «Девон» (1965; Ҳамза мукофоти, 1971) каби шеърий тўпламлари нашр этилган. С. А.нинг шеърий ижоди лирика, хажвиёт ва достонлардан иборат. С.А. аруз вазнига карши кураш ва умумий бадиий ижодни мафкуралаштириш жараёни кечган бир даврда ўзбек адабиети классикларининг бой поэтик анъаналарини давом эттириб, мумтоз адабиётимиз б-н замонавий адабиёт ўртасида ўзига хос кўприк вазифасини ўтаган. С.А. воқеликда рўй берган воқеа ва ҳодисаларни ифодалашда аруз вазни имкониятларидан самарали фойдаланган, айниқса, ғазал жанрида кишиларга завқшавқ бағишлайдиган, улардаги эзгулик ва нафосат туйғуларига руҳий озиқ берадиган кўплаб асарлар ёзган. Унинг бастакорлар томонидан куйга солинган энг яхши газаллари ўзбек қўшиқчилик санъатининг равнақига муҳим ҳисса бўлиб қўшидди. С. А. айни пайтда ҳажвий шеърлар ҳам ёзган. Лироэпик жанрларда ҳам самарали ижод қилган («Манёвр», 1931; «Ўртоқ Ёқубова», 1934; «Катта Фарғона канали» тона Полвон ўғли», 1940; «Гул ва санам», 1957; «Қуралай кўз бир келинчак», 1958; «Тун ва тонг», 1971, достонлар).

С.А.нинг ўзбек адабиети тараққиётига қўшган катта ҳиссаси унинг драмаларидир. «Мухбирга ҳужум» дастлабки пьесаси 1927 й. Қўқон драма труппаси томонидан саҳнага қўйилган. Шундан сўнг С.А. «Боғбон қиз» (1926, достон асосида), «Бўстон» (1937) бир пардали пьесаси ҳамда «Тоҳир ва Зуҳра» (1939) пьесаларини езди. 1940 й.да илк бор саҳна юзини кўрган ва ҳанузга қадар ўзбек мусиқий театрлари репертуарларини безаб келаётган «Тоҳир ва Зуҳра» асари С.А. ижодининг гултожидир. С.А. драмаси б-н Тухтатсин Жалиловнинг мусиқаси ўзаро уйғунлашган ҳолда севги ва муҳаббат ҳақидаги Шарқ афсонасининг «Ромео ва Жульетта», «Лайли ва Мажнун» сингари жаҳон адабиётининг машҳур ишқий асарлари даражасига яқинлашишига имконият яратди. С.А.нинг ушбу асари асосида «Тоҳир ва Зухра» кинофильми (режиссёр Н. Ғаниев) ва опера спектакли (композиторлар Т. Жалилов ва Б. Бровцин) ҳам яратилган. С.А. уруш йилларида ҳамкорликда «Қўчқор Турдиев» (1941), «Даврон ота» (1942), «Ўзбекистон қиличи» (1943), урушдан кейинги йилларда эса замонавий ҳамда тарихийафсонавий мавзуларда «Алпомиш», «Гул ва Наврўз», «Истеъдод», «Менинг жаннатим», «Ҳижрон ва виждон» сингари пьесаларни ҳам ёзди. Бу асарларнинг аксари пойтахт ва вилоят театрларида саҳналаштирилган.

С.А.нинг адабий меросида насрий асарлар ҳам салмокли ўринни эгаллайди. Унинг 1931 й.да нашр этилган «Навбаҳор» тўпламидан шеърлар б-н бирга даврнинг долзарб мавзуларида ёзилган ҳикоялар ҳам урин олган. С.А. насрий жанрлардаги изланишларини давом эттириб, «Улфат» (1939), «Соялар» (1963) ҳикоялар тўпламларини эълон қилди. Кичик наср жанрларида эришилган тажриба ёзувчининг «Мавлоно Муқимий» романи (1965) устида олиб борган ижодий ишида, айниқса, қўл келди. С.А. Муқимий ва унинг замондошларини кўрган кишилар хотиралари асосида романда шоир ҳаёти ва у яшаган тарихий давр манзараларини ҳаққоний акс эттирди. Кейинчалик С.А. тарихий ўтмиш мавзуида ёзилган «Беш саргузашт» қиссасини (1971), Ҳамза, Ғ. Ғулом, А. Умарий, М. Узоқов каби адабиёт ва санъат намояндаларига бағишланган хотираларини ёзди. С.А. «Тоҳир ва Зуҳра», «Майсаранинг иши» опералари либреттосининг ҳам муаллифларидан бири. Қўқон ва Тошкентдаги бир неча кўча, мактаб ва кутубхонага шоир номи берилган.

Ac: Асарлар [4 ж.ли|, 1— 4ж.лар, Т., 197580.

Ад.: Абдураҳмоно ва М., Собир Абдулла. Ҳаёти ва ижоди ҳақида очерк, Т., 1965; Аб дураҳм о н о ва М., Замин ва замон куйчиси, Т., 1975.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.