Soç

Soç (möy, tuk, jun) — odamning boş terisidan ösadigan ipsimon şox unum. S. mayin, dağal, jingalak böladi. S.ning teri ustidagi qismi tola, teri ostidagi qismi esa iddiz deyiladi. S. iddizi S. xaltaçasida joylaşgan. Xaltaçaga atrofidagi yog bezlarining yöli oçiladi. Xaltaçaning içki qinida S. piyozçasi va sörğiçi joylaşgan. S. sörğiçida qon tomirlar va nervlar böladi. S, asosan, azot va oltingugurtga boy oqsilli şox modda — keratindan taşkil toptan. S. rangi kora, malla, okiş böladi, bu, asosan, soçdagi pigmentlar miqdoriga boğliq. Yoş ötgan sayin soçdagi pigmentlar kamayib, u oqara boşlaydi (q. Soç oqarişi). S.da pigment mutlaqo bölmasa, u tuğma oq böladi (q. Albinizm). S, asosan, piyozçadan usadi. S.ning ösişi organizmning umumiy ahvoliga, nerv va endokrin sistema holatiga, moddalar almaşinuvi, ovqatlaniş tarzi, şuningdek, uni parvariş qilişga boğliq. Soğlom S. pişiq va elastik, jiloli bölib yiltirab turadi. Yuqori tra va işqorlar (naşatir spirti, soda, kir sovun va b.) ta'sirida S. holati özgaradi, u tökiluvçan va mört bölib qoladi. Nerv va endokrin sistema faoliyatining özgarişi va b. omillar ta'sirida yoğ bezlari kögşab yoğ işlab çiqaradi, natijada S. haddan ziyod yogli bölib ketadi. Turli kasalliklar yoki S.ni notöğri parvariş qiliş (boşni botbot, ayniqsa, qattiq suv va işqorli sovun bilan yuviş, S.ni teztez jingalak qiliş) uning ösişiga zararli ta'sir etadi; u juda quruq, xira bölib qoladi va tökilib ketadi.

Soç kasalliklari. Yoğ bezlari funksiyasining buzilişi S.ning özgarişiga sabab böladi. Natijada boş terisida mayda kepakka öxşaş tangaça — qazğoq paydo böladi, bu köpinça seboreya kasalligida kuzatiladi. S. tökilib, örnidan yangi S. çiqib turişining buziliş sabablari har xil; ba'zan S. butunlay tökilib, kal bölib qolişi yoki, aksinça, S. zör berib ösişi mumkin. Boş kiyimning oğir yoki tor bölişi, uzoq vaqt parik kiyib

yuriş, şuningdek, oftobda boşyalang yuriş va boşqalar S. tökilişiga sabab böladi. Qiş kunlari boşyalang yuriş yaramaydi, aks holda yuza tomirlar kisilib S. oziklanişi buziladi. S. strukturasi va körinişining özgarişi terining zamburuğ kasalliklarida (mikrosporiya, trixofitiya, kallik) ham kuzatiladi. S.da kasallik paydo bölsa, albatta, vraçga murojaat qiliş zarur.

Soç parvarişi. Soçlarni mustahkamlaş uçun organizmning umumiy ahvolini yaxşilaş, oçiq havoda köproq yuriş, fizkultura, sport bilan şuğullaniş, ovqatlaniş, uxlaş tartibiga rioya qiliş kerak.

Soçni yuviş. Yoğli S.ni har haftada, quruq va normal S.ni har 10—14 kunda yumşoq suv bilan yuviş lozim. Agar yumşoq suv bölmasa, vodoprovod suvini kaynatib tindirib qöyiş kerak; bunda tuzlar idiş tagiga çökadi, keyin suvni boşqa idişga quyib olib işlatiladi. Suvni yumşatiş uçun bir litriga bir çoy qoşiq içimlik sodasi, bura yoki yarim çoy qoşiq novşadil spirti qöşiş mumkin. Boşga sovun tegiziş yaramaydi, aks holda S. mört bölib qoladi, sovunni qölda köpirtirib surtgan ma'qul. S.ga kirsovun işlatiş mumkin emas. S. rangi, jilosi birday turişi uçun boşni yuvib bölgandan söng, bir litr suvga bir oş qoşiq moyçeçak (romaşka) qöşib çayiş kerak. Boşni issiq suv bilan yuviş lozim (suv t-rasi 50—55° dan oşmasligi kerak). S quruqbölsa, yoğli sovunlardan foydalangan ma'qul. Boşga qatiq yoki tuxum sariğini surtib römol tanğib qöyiş, 5—10 min.dan keyin yuvib taşlaş yaxşi naf beradi. Quruq S.ni yoğliroq qiliş maqsadida S.ga biror isitilgan ösimlik moyi (mas, kanakunjut moyi) surtiş, ma'lum vakt ötgandan keyin boşni yuvib, limon şarbati yoki bir litr suvga bir oş qoşiq sirka qöşib çayiladi. Yoğli S.ni har qanday atir sovun, şampun yoki suyuq sovun bilan yuvsa böladi. Kişi keksayganda soçi mört va tökiluvçan bölib qoladi; bunday ğollarda boş yuvişdan oldin unga tuxum sariği va ösimlik moyi surtiş, boşni römol bilan tanğib, yarim soatdan keyin sovunlab yuviş lozim. Oqargan S.ni sinkali suvda çayilsa, u jilolanib turadi. S.ni töğri taraşga odatlaniş kerak; kalta S. tagidan, uzun S. esa uçidan taraladi. Tökiluvçan S.ni taraşda keng tişli taroq yoki soç çötkasi işlatiladi, lekin hadeb çutka bilan taraş yaramaydi, u terini zararlaşi mumkin. Boşni yengil massaj qilib turiş yaxşi naf baradi. Har bir kişining alohida taroği bölişi kerak.

Saidqosim Arifov.