Soçma konlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 545–546-b. — ziyouz.com
Soçma konlar — tub konlarining fizik va kimyoviy yemirilişidan hosil bölgan toğ jinslari, minerallari va ruda bulaklarining yer yuzasi ayrim joylarida qayta töplanişi. S.k. köçiş va nuraş jarayonlariga çidamli bölgan minerallar (olmos, oltin, platina, kasseterit, monatsit, rubin, sapfir, ilmenit, sirkon, kahrabo va b.) hosil qiladi. S.k. şagal qumtoş va qumlar tarqalgan joylarda vujudga keladi. Bu qimmatbaho minerallarning ölçamiga köra, ularni qazib oliş iqtisodiy jihatdan foydali hisoblanadi. Paydo böliş jarayoniga köra, ellyuvial, delyuvial, prolyuvial, allyuvial, litoral, glyatsial va eol (barxan) turlariga bölinadi. Sk.ning ayrim genetik turlarda hosil bölişidagi ketma-ketlik doimo saqlanavermaydi; ba'zan bunday jarayon oldingi bosqiçlarning birida tugaydi. Hosil böliş vaqtiga köra, qad. (mezozoy, paleozoy va tokembriy), odatda, qaziladigan törtlamçi (antropogen) va hozirgi S.k. farq qilinadi. S.k. yotiş şaroitiga köra yuzadagi va kömilgan; tarkibiga köra bir yoki köp mineralli; tuzilişiga köra bir qatlamli va köp qatlamli; şakliga köra plaşçsimon, qatlamqatlam, linzasimon, uyasimon S.k.ga bölinadi. S.k.ning uzunligi yuzlab m dan bir neça km ga, eni bir neça m dan önlab m ga, qalinligi esa bir neça sm dan önlab m ga yetadi. S.k.dan 50% ga yaqin olmos, titan, oltin va qalay, 10% ça platina, 100% titan minerallari va kaqrabo oçiq yoki yopiq usulda qazib olinadi. Köp yillab töngib yotgan joylarda 10—15 m dan ortiq çuqurlikdagi S.k. va muzi erigan joylarda 15—40 m dan ortiq çuqurlikdagi S.k.ning foydali kazilmalari yopiq usulda qazib olinadi. Konlarni mexanizatsiyalaştirilgan oçiq usulda qaziş keng tarqalgan bölib, bu usulda 15—18 m çuqurlikdagi, dragalar yordamida esa 60 m gaça çuqurlikdagi foydali qazilmalar qazib olinadi. Tarkibida qum bölgan toğ jinsi gravitatsion boyitiş qurilmasiga tuşadi, unda toğ jinsi suv oqimida yuviladi va oltin, platina, olmos, optik kvars va b. kristallari, rangli metallar konsentratlari ajratib olinadi. RF (Kolima va Çukotka) va AQŞdagi (Alyaska va Kaliforniya) oltinli, JARdagi olmos, Malayziya, Indoneziya, Tailand, Myanmaning dengiz sohilidagi kassiterit, Ukraina, Avstraliya, Hindiston, AQŞdagi titan minerallari, Namibiyadagi olmos S.k. yirik konlar hisoblanadi. Özbekistonning Nurota va Çatqol tizmalari vodiylarida turli mikyosdagi S.k. mavjud. Şim. Nurota toğlari bağridagi Kattaiç va Okçop soylari özan va qayirlaridagi S.k. oltin soçma konlari sirasiga kiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОЧМА КОНЛАР — туб конларининг физик ва кимёвий емирилишидан ҳосил бўлган тоғ жинслари, минераллари ва руда булакларининг ер юзаси айрим жойларида қайта тўпланиши. С.к. кўчиш ва нураш жараёнларига чидамли бўлган минераллар (олмос, олтин, платина, кассетерит, монацит, рубин, сапфир, ильменит, циркон, каҳрабо ва б.) ҳосил қилади. С.к. шагал қумтош ва қумлар тарқалган жойларда вужудга келади. Бу қимматбаҳо минералларнинг ўлчамига кўра, уларни қазиб олиш иқтисодий жиҳатдан фойдали ҳисобланади. Пайдо бўлиш жараёнига кўра, эллювиал, делювиал, пролювиал, аллювиал, литорал, гляциал ва эол (бархан) турларига бўлинади. Ск.нинг айрим генетик турларда ҳосил бўлишидаги кетма-кетлик доимо сақланавермайди; баъзан бундай жараён олдинги босқичларнинг бирида тугайди. Ҳосил бўлиш вақтига кўра, қад. (мезозой, палеозой ва токембрий), одатда, қазиладиган тўртламчи (антропоген) ва ҳозирги С.к. фарқ қилинади. С.к. ётиш шароитига кўра юзадаги ва кўмилган; таркибига кўра бир ёки кўп минералли; тузилишига кўра бир қатламли ва кўп қатламли; шаклига кўра плашчсимон, қатламқатлам, линзасимон, уясимон С.к.га бўлинади. С.к.нинг узунлиги юзлаб м дан бир неча км га, эни бир неча м дан ўнлаб м га, қалинлиги эса бир неча см дан ўнлаб м га етади. С.к.дан 50% га яқин олмос, титан, олтин ва қалай, 10% ча платина, 100% титан минераллари ва кақрабо очиқ ёки ёпиқ усулда қазиб олинади. Кўп йиллаб тўнгиб ётган жойларда 10—15 м дан ортиқ чуқурликдаги С.к. ва музи эриган жойларда 15—40 м дан ортиқ чуқурликдаги С.к.нинг фойдали казилмалари ёпиқ усулда қазиб олинади. Конларни механизациялаштирилган очиқ усулда қазиш кенг тарқалган бўлиб, бу усулда 15—18 м чуқурликдаги, драгалар ёрдамида эса 60 м гача чуқурликдаги фойдали қазилмалар қазиб олинади. Таркибида қум бўлган тоғ жинси гравитацион бойитиш қурилмасига тушади, унда тоғ жинси сув оқимида ювилади ва олтин, платина, олмос, оптик кварц ва б. кристаллари, рангли металлар концентратлари ажратиб олинади. РФ (Колима ва Чукотка) ва АҚШдаги (Аляска ва Калифорния) олтинли, ЖАРдаги олмос, Малайзия, Индонезия, Таиланд, Мьянманинг денгиз соҳилидаги касситерит, Украина, Австралия, Ҳиндистон, АҚШдаги титан минераллари, Намибиядаги олмос С.к. йирик конлар ҳисобланади. Ўзбекистоннинг Нурота ва Чатқол тизмалари водийларида турли микёсдаги С.к. мавжуд. Шим. Нурота тоғлари бағридаги Каттаич ва Окчоп сойлари ўзан ва қайирларидаги С.к. олтин сочма конлари сирасига киради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.