Soçma konlar

Soçma konlar (rusça «rossipi», inglizça «placer») — tub konlar va toğ jinslarining yemirilişi natijasida hosil bölgan, tarkibida qimmatli minerallar donalari yoki bölaklari bölgan boş yoki sementlaşgan çaqiq jinslar töplami. ÖzME'ga köra, ular tub konlarning fizik va kimyoviy nuraşidan hosil bölgan jins, mineral va ruda bölaklarining yer yuzasining ayrim joylarida qayta töplanişidan vujudga keladi. Rusça Vikipediya soçma konlarni foydali qazilma konlarining alohida guruhi sifatida ta'riflaydi; ular oraliq kollektorlar — qimmatli minerallarga boy çökindi jinslarning qayta yotqizilişidan ham hosil bölişi mumkin.12

Soçma konni faqat taşilişga va nuraşga çidamli minerallar hosil qiladi. ÖzME bunday minerallar qatorida olmos, oltin, platina, kassiterit, monatsit, rubin, sapfir, ilmenit, sirkon va kahraboni sanaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, soçma minerallar zinç (soliştirma oğirligi 2,58 dan yuqori), qattiq va kimyoviy jihatdan barqaror bölişi kerak: zinçligi tufayli ular kvars kabi yengil jinslardan ajralib qoladi, qattiqligi taşiliş paytida yeyilişdan, kimyoviy barqarorligi esa oksidlanişdan saqlaydi. Bunday konlarda köpinça magnetit, ilmenit va gematitdan iborat «qora qum» uçraydi. ÖzME'ga köra, soçma konlar şağal, qumtoş va qum tarqalgan joylarda paydo böladi.

ÖzME'ga köra, paydo böliş jarayoniga qarab soçma konlar elyuvial, delyuvial, prolyuvial, allyuvial, litoral (dengiz sohili), glyatsial (muzlik) va eol (şamol, barxan) turlariga bölinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, eng keng tarqalgan va iqtisodiy jihatdan eng foydalisi — daryo va soy yotqiziqlaridagi allyuvial soçmalar; ular odatda daryo burilişlarining içki tomonida, nişabliklar keskin özgargan joylarda, şarşara yoki tösiq tagida hosil böladi.

Hosil böliş vaqtiga köra qadimgi (mezozoy, paleozoy va tokembriy), törtlamçi (antropogen) va hozirgi soçma konlar farqlanadi. Yotiş şaroitiga köra ular yuzadagi va kömilgan, tarkibiga köra bir yoki köp mineralli, tuzilişiga köra bir yoki köp qatlamli, şakliga köra plaşsimon, qatlam-qatlam, linzasimon va uyasimon bölişi mumkin. Rusça Vikipediyada ular yana tarkibidagi foydali qazilmaga köra (oltin, platina, qalay, volfram, titan-sirkoniy, nodir metallar, qimmatbaho toşlar), joylaşuviga köra (özan, terrasa, daryo quyilişi, dengiz va köl sohili soçmalari) ham tasniflanadi.

ÖzME'ga köra, soçma konlarning uzunligi yuzlab metrdan bir neça kilometrgaça, eni bir neça metrdan önlab metrgaça, qalinligi esa bir neça santimetrdan önlab metrgaça boradi.

Rusça Vikipediyaga köra, soçma konlar oçiq va yer osti usulida qaziladi; hozir oçiq usul köproq qöllanadi, çunki u foydali qazilmani töliqroq ajratib oliş, xavfsizlik va oğir texnikadan foydalaniş imkonini beradi. Suvli yoki abadiy muzlik hududlarida köpinça dragalardan foydalaniladi. ÖzME'ga köra, mexanizatsiyalaşgan oçiq usulda 15–18 metr, dragalar yordamida esa 60 metrgaça çuqurlikdagi qatlamlar qazib olinadi; köp yillik muzloq yerlarda 10–15 metrdan, muzi erigan joylarda esa 15–40 metrdan çuqur yotgan soçmalar yer osti usulida işlanadi. Qazib olingan qumli jins gravitatsion boyitiş qurilmalarida suv oqimi bilan yuvilib, oltin, platina, olmos va boşqa qimmatli minerallar ajratib olinadi.

Rusça Vikipediyaga köra, MDHdan taşqaridagi mamlakatlarda oltin, sirkon va niobiyning qariyb 90 foizi, nodir yer elementlarining 80 foizi, titan va qalayning 70 foizi, olmosning 65 foizi soçma konlardan olinadi. Inglizça Vikipediyaga köra, köplab «oltin isitmasi» davrlari, jumladan, Kaliforniyadagi oltin isitmasi aynan soçma konlar topilişi bilan boğliq.

ÖzME'ga köra, Rossiyadagi Kolima va Çukotka, AQŞdagi Alyaska va Kaliforniyaning oltin soçmalari, Janubiy Afrika Respublikasi va Namibiyaning olmos soçmalari, Malayziya, Indoneziya, Tailand va Myanma dengiz sohillaridagi kassiterit, Ukraina, Avstraliya, Hindiston va AQŞdagi titan minerallari soçmalari yirik konlar hisoblanadi. Özbekistonda turli kölamdagi soçma konlar Nurota va Çatqol tizmalarining vodiylarida uçraydi; Şimoliy Nurota toğlaridagi Kattaiç va Okçop soylari özan va qayirlaridagi konlar oltin soçmalariga kiradi.