Janubiy Afrika Respublikasi

Janubiy Afrika Respublikasi (JAR) — Afrikaning eng janubidagi davlat. Maydoni — taxminan 1221 ming km², ma'muriy jihatdan 9 viloyatga bölinadi. Aholisi soni haqida manbalar farqli ma'lumot beradi: özbekça manbada 60 mln.dan ortiq (2021), inglizça manbada 63 mln.dan ortiq. Pretoriya ma'muriy poytaxt, Keyptaun qonun çiqaruvçi, Blumfontein esa sud poytaxti hisoblanadi (inglizça manba); eng yirik şahri — Yoxannesburg.

Hududning qadimgi aholisi gottentot (koykoin) va buşmen (san) xalqlari bölgan, keyinçalik bu yerga bantu xalqlari kelib joylaşgan. Arxeologik ma'lumotlarga köra, bantu tilida sözlaşuvçilar Limpopo daryosining janubida milodiy 4–5-asrlarda mavjud bölgan, KvaZulu-Natalda temir eritişning eng qadimgi izlari taxminan 1050-yilga oid. Janubiy Afrikadagi eng qadimgi arxeologik va qazilma odam qoldiqlari joylaşgan hudud «Insoniyat beşigi» deb ataladi va YUNESKO Jahon merosi ob'ekti hisoblanadi.

1652-yilda Yan van Ribek Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi nomidan Kap yönalişida ta'minot punktiga asos soldi (hozirgi Keyptaun). Golland va fransuz kelgindilari — burlar mahalliy aholini siqib çiqarib, xöjaliklar tuzdi; ularda mahalliy aholi hamda Indoneziya, Madagaskar va boşqa joylardan keltirilgan qullar mehnat qildi. Qullar, mahalliy aholi va oq tanlilarning aralaşuvidan «kap rangdorlari» paydo böldi.

18-asr oxiri va 19-asr boşlarida Buyuk Britaniya Kap manzilgohini egalladi. Burlar şimolga siljib, 19-asr 50-yillarida Transvaal va Ozod Oranj davlatini tuzdi. 1867-yilda olmos, 1886-yilda oltin topilgaç, inglizlar bilan burlar örtasidagi ziddiyat kuçaydi. 1880–1881-yillarda Birinçi, 1899–1902-yillarda Ikkinçi ingliz-bur uruşi bölib ötdi; keyingisida bur respublikalari Angliya qöl ostiga ötdi. 1910-yilda Britaniya imperiyasining dominioni — Janubiy Afrika Ittifoqi tuzildi.

1948-yilda hokimiyatga kelgan Millat partiyasi aparteid siyosatini joriy etdi. Unga qarşi kuraşda Afrika milliy kongressi va boşqa harakatlar faol böldi. 1980-yillarda irqçilik qonunlari bekor qilina boşlandi, 1991-yilda turar joy va yer egaligidagi irqiy ayirmaçilik bekor qilindi. 1994-yil aprelda köp irqli saylov ötkazildi va N. Mandela prezident etib saylandi. Mamlakat 1961-yil 31-mayda referendumdan söng respublika deb e'lon qilingan. Milliy bayrami — 27-aprel, Ozodlik kuni (1994).

JAR Afrikaning janubiy uçida joylaşgan. Şimolda Namibiya, Botsvana va Zimbabve, şimoli-şarqda Mozambik va Esvatini bilan çegaradoş; Lesoto davlati uning hududi içida joylaşgan. Qirğoq çiziğining uzunligi 2798 km.

Yer yuzasi asosan plato va yassitoğliklardan iborat. Şarqda Drakon toğlari joylaşgan; ulardagi Tabana-Ntlenyana çöqqisi (3482 m) mamlakatdagi eng baland nuqta deb körsatilgan (rusça manbada eng baland nuqta sifatida Njesuti toği nomi keltiriladi). Eng yirik daryosi — Oranj, şimoli-şarqda Limpopo oqadi. Iqlimi asosan tropik, 30° j. k.dan janubda subtropik; ğarbiy sohilda çöl va çala çöl iqlimi hukm suradi. Hayvonot dunyosida arslon, qoplon, fil, karkidon, zebra, jirafa uçraydi; Kryuger va Kalahari-Gemsbok milliy boğlari mavjud.

JAR — federalizm nişonalari bölgan unitar respublika (özbekça manba). Hozirgi konstitutsiya 1997-yil 4-fevraldan amal qiladi. Davlat boşliği — prezident, uni Milliy assambleya öz a'zolari orasidan 5 yil muddatga saylaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyat — ikki palatali parlament: viloyatlarning Milliy kengaşi (yuqori palata) va Milliy assambleya (quyi palata). Ijro hokimiyatini prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Mamlakat Hamdöstlik, Afrika ittifoqi va G20 a'zosi; BMT a'zosi — 1945-yildan. Özbekiston bilan diplomatik munosabatlar 1992-yil 12-avgustda örnatilgan.

JAR Afrikada iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan davlat. Yalpi içki mahsulotda işlab çiqaruvçi sanoat 22,6 %, moliya 15,21 %, konçilik 13 %, savdo va sayyohlik 11,52 %, transport va aloqa 9,11 %, qişloq xöjaligi 5 % uluşga ega (özbekça manba). Mamlakat oltin, platina guruhi metallari, vanadiy, xrom, marganets, olmos qazib olişda dunyoda oldingi örinlarda turadi. Asosiy ekinlari: makkajöxori, şakarqamiş, böğdoy, sitrus mevalari; çorvaçilikda qoramol, qöy, eçki boqiladi. Jun va vino eksport qilinadi. Pul birligi — rand. Inglizça manbaga köra, işsizlik 2024-yilda taxminan 32 % bölgan, daromadlar tengsizligi (Jini koeffitsiyenti 0,67) dunyodagi eng yuqorilardan.

JAR 11 ta rasmiy tilga ega deb körsatiladi (özbekça manba), rusça va inglizça manbalarda 12 ta rasmiy til (jumladan imo-işora tili) tilga olinadi. Aholining 77 % xristianlar. Mamlakat xilma-xil madaniyat, til va dinlari tufayli «kamalak xalqi» deb ham ataladi. Aparteid davrida ta'lim irqiy tamoyilga asoslangan bölib, u tugatilgaç, maorifdagi ayirmaçilikni bartaraf etiş çoralari körildi.