Xhosa

Xhosa (isiXhosa; ilgari Xosa deb yozilgan) — Janubiy Afrikaga xos bantu tili, Janubiy Afrika Respublikasi (JAR) va Zimbabvening rasmiy tillaridan biri. Tilda tovuşlar orasida çertuvçi undoşlar keng uçraydi.

Xhosa nguni tillari şoxobçasiga kiradi. Bu şoxobçaga zulu, janubiy ndebele va şimoliy ndebele tillari ham kiradi; ular birgalikda zunda tillari deb ataladi. Zunda tillari özaro qisman tuşuniladigan variantlardan iborat dialekt kontinuumini hosil qiladi. Xhosa zulu tili bilan katta darajada, boşqa nguni tillari bilan esa kamroq darajada özaro tuşuniladi. Rus tilidagi Vikipediyada yana svazi tili yaqin qarindoş sifatida körsatilgan.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, xhosa taxminan 8 million kişining ona tili; rus tilidagi Vikipediyada taxminan 7,9 million kişi (JAR aholisining taxminan 18 foizi) deyilgan. Bu til JARda zulu tilidan keyin ikkinçi örinda turadi. Zulu eng köp işlatiladigan til hisoblansa-da, xhosa JARda eng keng tarqalgan afrika tilidir.

2003-yilga köra taxminan 5,3 million xhosa tilida sözlaşuvçi Şarqiy Keyp viloyatida yaşaydi. Ğarbiy Keypda taxminan 1 million, Gautengda 671 045, Erkin ştatda 246 192, KvaZulu-Natalda 219 826, Şimoli-Ğarbda 214 461, Şimoliy Keypda 51 228, Mpumalangada 46 553, Limpopoda 14 225 kişi bor. Zimbabveda taxminan 200 ming, Lesotoning Quthing tumanida 18 ming kişi şu tilda sözlaşadi.

Xhosa lotin alifbosining 26 asosiy harfidan foydalanadi; ayrim tovuşlar digraf, trigraf va hatto tetragraflar bilan beriladi. Ton, urğu va unli uzunligi odatda yozuvda körsatilmaydi.

Xhosa tilida sözlaşuvçilar 16-asrdan oldin ham janubi-şarqiy Afrikaning sohilböyi hududlarida yaşagan. Ular özlarini amaXhosa, tilini isiXhosa deb ataydi. Xhosa ajdodlari koysan tillarida sözlaşuvçilar bilan aloqada bölgan; çertuvçi tovuşlar va ayrim sözlar şu aloqa natijasida özlaşgan. Xhosaning bantu ajdodida çertuvçi tovuşlar bölmagan. Luğat tarkibining taxminan 15 foizi koysan kelib çiqişiga ega deb baholanadi.

Skotlandiyalik presviterian missioner John Bennie John Ross bilan birga Tyhume vodiysida bosmaxona taşkil etdi; xhosa tilidagi dastlabki bosma asarlar 1823-yilda Lovedale Press naşriyotida çiqdi. Injilning birinçi tarjimasi 1859-yilda amalga oşirilgan, uni qisman Henry Hare Dugmore tayyorlagan.

Xhosa — ton tili: ikkita fonemik ton, ya'ni past va baland ton farqlanadi. Unlilar tizimida a, e, i, o, u harflari bilan yoziladigan beşta unli bor; ular qisqa va uzun bölib kelib, jami önta unli hosil qiladi.

Undoşlar tizimi nodir tovuşlarga boy: portlovçi ejektivlar qatori va bitta implosiv bor. Çertuvçi undoşlar soni sözlaşuvçi va dialektga qarab 15 dan 21 tagaça. Bir sanoqda asosiy luğat birliklarining 10 foizida çertuvçi undoş uçragan.

Morfologiyada xhosa agglyutinativ til: söz ildiziga prefiks va suffikslar qöşiladi. Otlar 15 ta sinfga bölinadi, har birining birlik va köplik prefiksi bor; otga aloqador sözlar u bilan sinf böyiça moslaşadi. Gap tartibi ega–kesim–töldiruvçi. Fel ega, töldiruvçi, zamon, aspekt va mayl affikslari bilan özgaradi. Masalan: umntwana uyadlala («bola öynayapti»), abantwana bayadlala («bolalar öynayapti»).