Afrikaans

Afrikaans (bur tili) — hindevropa tillari oilasining ğarbiy german guruhiga kiruvçi til. U Janubiy Afrika Respublikasida (JAR) rasmiy tillardan biri sifatida qöllanadi va Namibiyada ham tarqalgan.

Afrikaans hindevropa tillari oilasidagi german tillaridan biri bölib, ğarbiy german guruhçasiga kiradi. U niderland tilidan rivojlangan; 20-asr boşigaça uning lahjasi hisoblangan. Fonetik tizimi va leksikasi asosan niderland tili ta'sirida şakllangan. Ingliz tilidagi manbaga köra, luğatining taxminan 90–95 foizi niderland kelib çiqişiga ega; nemis, malay va khoisan tillaridan ham sözlar özlaşgan. Afrikaans va niderland tillari, ayniqsa yozma şaklda, bir-birini katta darajada tuşuniş imkonini beradi.

Afrikaans asosan JARda, şuningdek, Namibiyada tarqalgan. Botsvana, Lesoto, Esvatini, Zimbabve va Zambiyada ham kiçik jamoalar yaşaydi; JARdan ketgan köplab afrikaansda sözlaşuvçilar Buyuk Britaniya, Avstraliya, Niderlandiya, Belgiya, Yangi Zelandiya, Kanada va AQShga joylaşgan. Ingliz tilidagi manba Argentinaning Sarmiento şahridagi guruh Patagoniya lahjasida gaplaşişini ham qayd etadi.

Sözlaşuvçilar soni manbalarda turliça berilgan:

• özbekça Vikipediya: 6 million kişiga yaqin (1980-yillar oxiri);
• rusça Vikipediya: JARda ona tili sifatida taxminan 6 860 000 kişi (2013), ikkinçi til sifatida 10 300 000 kişi (2002); jami 17 525 880 kişi;
• inglizça Vikipediya: 1996-yilda aholining 14,5 foizi (taxminan 5,9 million), 2022-yilga kelib 10,6 foiz (6,3 million). Afrikaans JARda uy tili sifatida uçinçi örinda turadi.

Afrikaans diakritik belgilar (akut, sirkumfleks) qöşilgan lotin alifbosidan foydalanadi, digraflar ham keng qöllanadi. C, Q, X, Z harflari faqat özlaşmalarda uçraydi. Imloning muhim tamoyili — unli tovuşlar uzunligini izçil aks ettiriş. Rasmiy imlo qöllanmasi — Die Taalkommissie tuzgan «Afrikaanse Woordelys en Spelreëls».

Islom maktablarida arab harflarida yozilgan «arab afrikaansi» ham mavjud bölgan. Ingliz tilidagi manbaga köra, bu eng qadimgi ma'lum afrikaans asarlari qatoriga kiradi.

Afrikaansning öziga xos belgilari 17-asr oxirlarida Kap viloyatida şakllana boşlagan. Uning şakllanişida niderland lahjalari bilan birga mahalliy aholi va qullarning tillari ham rol öynagan. Rusça manbaga köra, 18-asr va 19-asrning birinçi yarmida u faqat oğzaki til bölgan. Dastlabki yozma namuna sifatida 1795-yilga oid qöşiqlar körsatiladi. 1861-yilda L. H. Meurant (rusça manbada — Y. X. Merant) «Zamenspraak tusschen Klaas Waarzegger en Jan Twyfelaar» asarini naşr etgan; u afrikaansdagi birinçi matn yoki kitob hisoblanadi. Özbekça manba esa dastlabki asarlar 19-asrning 70-yillarida paydo bölgan, deydi.

1875-yilda Keyptaunda «Haqiqiy afrikanerlar jamiyati» (Genootskap van Regte Afrikaners) taşkil etilib, grammatika va luğatlar çiqargan. Birinçi grammatika rusça manbada 1875-yilga, inglizça manbada 1876-yilga oid; ikki tilli luğat 1902-yilda naşr etilgan. 1909-yilda til komissiyasi tuzilgan, 1964-yildan hozirgi nomi — Die Taalkommissie.

1925-yilda afrikaans Janubiy Afrika Ittifoqining rasmiy tili deb e'tirof etildi: öşa yilgi qonunda u niderland tilining bir varianti sifatida e'lon qilingan. 1961-yilgi konstitutsiyada ingliz va afrikaans rasmiy til böldi, 1983-yilgi konstitutsiyada niderland tili umuman tilga olinmagan. Bibliyaning töliq birinçi rasmiy tarjimasi 1933-yilda naşr etilgan. 1975-yilda Paarl yaqinida Afrikaans tili yodgorligi oçilgan. Özbekça manbaga köra, 2022-yil may oyida afrikaans JAR mahalliy tili sifatida tan olingan.

Afrikaansda otlarning turlanişi va fe'llarning tuslanişi soddalaşgan, sintaksisi esa asosan niderlandça qolgan. Niderland tilidan farqli jihatlari:

• jarangli sirğaluvçi undoşlarning jarangsizlanişi (Suid-Afrika, niderl. Zuid-Afrika);
• unlilar orasida undoşlar, jumladan g ning tuşib qolişi (reël, niderl. regel);
• söz oxirida undoş klasterlarining soddalaşuvi (pos, niderl. post).

Özbekça manbaga köra, afrikaans hududiy lahjalarga bölinmagan. Rusça manba esa uçta asosiy tur — şarqiy, kap va oranj daryosi turlarini ajratadi, ular orasidagi farq asosan leksik va ozgina fonologik ekanini qayd etadi.