Sesotho

Sesotho (janubiy soto, Sesotho sa Borwa) — bantu tillari oilasiga kiruvçi til. U Lesotoda milliy til, Janubiy Afrika Respublikasida (JAR) esa rasmiy tillardan biri hisoblanadi.

Sesotho Niger–Kongo tillari oilasining janubiy bantu tillariga, S zonasining soto–tsvana guruhiga (Gasri böyiça S30) kiradi. Bu guruhga tsvana va şimoliy soto ham kiradi. Ingliz tilidagi Vikipediyada Sesotho loziy (serotse) bilan birga soto–lozi kiçik guruhini hosil qilişi aytiladi. Rus tilidagi Vikipediyada bu tillar özaro tuşunarli, ammo odatda alohida tillar sanalişi, har birining yozma an'anasi borligi qayd etilgan. Zulu kabi yaqin bantu tillari bilan özaro tuşuniş yöq.

JAR 1996-yilgi röyxatga olişida 3 104 197 nafar sözlaşuvçi qayd etilgan. 2011-yilgi röyxatga olişga köra, JARda birinçi til sifatida deyarli tört million kişi (aholining taxminan 8 foizi) Sesothoda sözlaşgan; ular asosan Fristeyt va Gauteng viloyatlarida yaşaydi. Lesotoda sözlaşuvçilar soni 2001-yilgi baho böyiça 1 770 000 kişi, 1993-yilgi ma'lumotga köra esa taxminan 1 493 000 kişi (aholining 85 foizi) bölgan.

Sesotho JARning ön ikki rasmiy tilidan biri, Lesotoning ikki rasmiy tilidan biri va Zimbabvening ön olti rasmiy tilidan biridir. Şuningdek, u tsotsitaal deb ataluvçi yoşlar nutqining asoslaridan biri bölib, bu nutq Gauteng janubidagi şaharçalarda keng tarqalgan.

Sesotho lotin alifbosidan foydalanadi; digraflar va diakritik belgilar işlatiladi. JARdagi imlo Lesotodagidan biroz farq qiladi: JARda [l] tovuşining [i] va [u] dan oldin [d] ga ötişi yozuvda aks etadi (Lesotoda lintwa, JARda dintwa — «uruşlar»). Zuludan farqli ölaroq, Sesothoda köp prefikslar alohida yoziladi.

Lotin yozuvi joriy etilişidan oldin qişloqlarda bezakli yozuv qöllangan: har bir oila voqealar yilnomasini uy devorlariga rangli naqşlar körinişida bitgan, naqşning har bir qismi voqea turi va vaqtini bildirgan. Lotin yozuvi kirib kelgaç, bu yozuv unutilgan.

Basotho xalqi 19-asr boşida Moşoeşoe I atrofida birlaşgan. Oğzaki rivoyatga köra, şu podşohning öz şevasi Sekwena boşqa ikki şevadan afzal körilgan. Ingliz tilidagi Vikipediyada bu rivoyatdagi Setlokwa haqidagi ma'lumot çalkaş ekani ta'kidlanadi.

Sesotho — agglutinativ til: söz prefiks va suffikslar bilan yasaladi. Rus tilidagi Vikipediyaga köra, unda 21 ot sinfi bor, sinfni prefikslar körsatadi; bantuning 11- va 13-sinflari yöq. Til tonli: yuqori va past ton farqlanadi.

Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, tilda 39 undoş va 9 unli fonema bor; unda ejektiv va çertuvçi undoşlar, uvulyar titroq tovuş hamda unli balandligi uyğunligi uçraydi. Çertuvçi tovuşlar nguni tillariga qaraganda kam. Gap tartibi ot rollarini bildiradi, kelişik tizimi yöq.