Pretoriya

Pretoriya (afrikaans va ingliz tillarida Pretoria) — Janubiy Afrika Respublikasining (JAR) ma'muriy poytaxti, ijro hokimiyati organlari joylaşgan şahar. JARning «uç poytaxti»dan biri hisoblanadi: qonun çiqaruvçi poytaxt — Keyptaun, sud poytaxti — Blumfontein.

Şahar 1855-yilda burlar (fortrekkerlar) yetakçisi Martinus Pretorius tomonidan asos solingan va uning otasi Andries Pretorius nomi bilan atalgan. Andries Pretorius 1838-yilda Qon daryosi jangida zulularni mağlub etganidan söng fortrekkerlarning milliy qahramoniga aylangan. Ingliz tilidagi manbaga köra, şahar Apis daryosi sohilida bunyod etilgan. 1860-yildan Pretoriya Transvaal burlar respublikasining (Janubiy Afrika Respublikasi) poytaxti böldi. Özbekça Vikipediya şaharni dastlab burlar qal'asi sifatida bunyod etilgan deb yozadi va nomini siyosiy arbob M. Pretorius bilan boğlaydi.

Birinçi ingliz-bur uruşi davrida (1880-yil dekabrdan 1881-yil martigaça) şahar qamal qilindi; uruşni tugatgan tinçlik şartnomasi 1881-yil 3-avgustda Pretoriyada imzolandi. Ikkinçi ingliz-bur uruşida şahar 1900-yil 5-iyunda taslim böldi, uruş 1902-yil 31-mayda Pretoriyada imzolangan Ferinixing (Vereeniging) tinçlik bitimi bilan yakunlandi. 1910-yilda Janubiy Afrika Ittifoqi tuzilgaç, Pretoriya uning ma'muriy poytaxti böldi. 1961-yilda mustaqillik e'lon qilingandan keyin ham şu maqomni saqlab qoldi. Apartheid davrida şahar «apartheid qal'asi» deb atalgan.

2001-yilgi munitsipal islohotdan söng Pretoriya Tşvane şahar okrugi tarkibiga kirdi. 2005-yilda Afrika milliy kongressi şaharni Tşvane deb qayta nomlaşni taklif qildi, ammo bu taklif afrikanerlar va ayrim muxolifat partiyalari tanqidiga uçradi va nom saqlanib qoldi.

Pretoriya Yoxannesburgdan taxminan 55–56 km şimoli-şarqda, janubdagi Baland Feld platosi va şimoldagi pastroq Buşfeld platosi oraliğida joylaşgan. Rus va ingliz tilidagi manbalarga köra, şahar dengiz sathidan 1339 m balandlikda, Magalisberg tizmasi etaklari bilan öralgan iliq, şamoldan himoyalangan unumdor vodiyda joylaşgan; özbekça Vikipediyada örtaça balandlik 1738 m deb körsatilgan.

Iqlimi nam subtropik: yozi uzoq va issiq, qişi qisqa va salqin. Yillik örtaça harorat 18,7 °C. Yoğinning asosiy qismi yoz oylariga töğri keladi. Qor juda kam yoğadi: 1959, 1968 va 2012-yillarda qayd etilgan, biroq doimiy qor qoplami heç qaçon bölmagan.

Şahar çegarasi qanday belgilanişiga qarab aholi soni baholari turliça: rus tilidagi manbada 500 000 (2001) dan 2 950 000 kişigaça (2007), ingliz tilidagi manbada 700 000 dan 2,95 mln gaça. Özbekça Vikipediyada 526 ming kişi (1990-yillar örtalari) deyiladi. Asosiy til — afrikaans (47,7%, 2011); pedi, sesoto, tsvana, tsonga, zulu va ingliz tillari ham qöllanadi. Şaharda oq tanlilar köpçilikni taşkil etadi (52,45%, 2011), ammo Soşanguve va Atteridgevil kabi çekka hududlarda aholi deyarli butunlay qora tanlilardir. 1958-yil 6-iyunda Pretoriyadagi hindlarga Laudiumga köçiş buyurilgan.

Pretoriya mamlakatning muhim iqtisodiy, ilmiy va savdo markazi. Şaharda hukumat idoralari, banklar va kompaniyalar joylaşgan. U transport yöllarining yirik tuguni bölib, xalqaro ahamiyatdagi aeroporti bor. Özbekça Vikipediyaga köra, şahar qora metallurgiya sanoati markazi, işçilarning deyarli yarmi metallurgiya kombinatida band. Maşinasozlik va metallsozlik (avtomobil yiğiş, velosiped va elektr jihozlari işlab çiqariş), kimyo, töqimaçilik, oziq-ovqat, tamaki, sement, oyna-şişa va poligrafiya korxonalari mavjud; yaqinida ferrovanadiy zavodi bor, atrofdan olmos va temir rudasi qazib olinadi.

Pretoriya ilmiy şahar sifatida tanilgan: Pretoriya universiteti, Janubiy Afrika universiteti (UNISA), Tşvane texnologiya universiteti, Ilmiy va sanoat tadqiqotlari kengaşi (CSIR) şu yerda joylaşgan. Şaharda 134 ta xorijiy elçixona va oliy komissiya bor — bu Vaşingtondan keyin dunyoda ikkinçi örin.

Muhim inşootlar orasida Adliya saroyi, Ittifoq binolari (Union Buildings), Voortrekker yodgorligi, Prezident qarorgohi Mahlamba Ndlopfu, Eski sinagoga va Janubiy Afrika Zaxira banki binosi bor. Markazda Çerkov maydoni, Şahar hokimiyati, Milliy kutubxona, Transvaal muzeyi (1892-yildan), Milliy hayvonot boği, Melrose House muzeyi va Pretoriya san'at muzeyi joylaşgan. Burgers Park şahardagi eng qadimgi boğ bölib, milliy yodgorlik hisoblanadi.

Pretoriya «jakaranda şahri» deb ham ataladi: köçalari va boğlarida taxminan 60–70 ming jakaranda daraxti ösadi va ular har oktyabrda binafşa rangda gullaydi. Dastlabki ikki daraxt 1888-yilda J. D. Cilliers boğida ekilgan. 2010-yilgi futbol böyiça jahon çempionatining bir neça öyini Pretoriyada ötdi, Loftus Versfeld stadioni qayta qurildi.