Tabiati — q. Avstraliya (materik), Tasmaniya oroli.
Aholisi. A. hoz. aholisining asosiy qismi — Britaniya o.laridan köçib kelganlarning avlodlari — inglizlar, irlandlar, şotlandlar bölib, ular avstraliyaliklar millatini taşkil etadi (q. Avstraliyaliklar). Tub joy aholi va duragaylar A. aholisining 1,5% ni taşkil etadi; ukrainlar, italyanlar, nemislar, greklar, gollandlar va b. ham yaşaydi. Bir neça yuz özbek bor. Rasmiy tili — ingliz tili. Aholining örtaça ziçligi — 1 km2 ga salkam 2 kişi. Aholining 80% ga yaqini materikning şarqiy va jan.-şarqiy sohilida istiqomat qiladi; aholining — 2/3 qismi yirik şaharlarda yaşaydi. Eng yirik şaharlari: Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida, Pert.
Tarixi. 18-a.gaça A. aborigenlari ibtidoiy jamoa tuzumi şaroitida yaşagan. Yevropaliklardan birinçi bölib materikka golland dengiz sayyohlari V. Yanszon (1606) va A. Ya. Tasman (1642) kelganlar. Yangi qit'ani örganiş uçun Angliya bir neça ekspeditsiya, jumladan J. Kuk rahbarligidagi ekspeditsiyani yubordi (1770). 1788 y.da A. Angliya hududi deb e'lon qilindi.
19-a.ning 20-y.laridan boşlab A.da qöyçilik rivojlandi, 30-y.larda dastlabki sanoat korxonalari paydo böldi. 19-a.ning 2-yarmidagi «oltin talvasasi» (1851—61) munosabati b-n köçib keluvçilar ança köpaydi. Angliya hukumati A. dagi mustamlakalarda boşlangan keng xalq harakati (oltin izlovçilarning 1854 y.dagi Evrika qözğoloni va b. isyonlar) tazyiqi ostida 1855 y.da ularning köpçiligiga özini özi boşqariş xuquqini berişga majbur böldi. 1901 y. A. dagi mustamlakalar 6 ştatdan iborat federatsiyaga — A. Ittifoqiga birlaştirildi va u dominion maqomini oddi. 1906 y.da unga Britaniyaning Papua mustamlakasi (Yangi Gvineya o.ning jan.-şarqiy qismi), 1-jahon uruşidan keyin esa (bu uruşda A. qöşinlari Britaniya armiyasi tarkibida jang qildi) Germaniyaning sobiq Yangi Gvineya mustamlakasi (Yangi Gvineya o.ning şim.- şarqiy qismi) va Nauru o. (Millatlar Ittifoqi mandati ostidagi hudud sifatida) berildi. 2-jahon uruşi vaqtida A. gitlerçilarga qarşi koalitsiya tarafida harakat qildi. 1945 y.dan A.— BMT a'zosi. Uruşdan keyin A. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibida qolgan holda mustaqil davlatga aylandi. Uruşdan keyin deyarli doimo hokimiyat tepasida burjua partiyalari — liberal va agrar (1975 y.dan milliy agrar) partiyalari koalitsiyasi böldi. Faqat 1949 y.gaça, 1972-75 y.larda va 1983 y.da hukumatni leyboristlar tuzdi. Bu partiya taşki va içki siyosatda mustaqil yöldan boriş uçun bir qança tadbirlarni amalga oşirdi. A. hukumati Nauru (1968) va Papua Yangi Gvineya (1975) ga mustaqillik berişga majbur böldi. 1991 y.da A. b-n ÖzR örtasida diplomatiya munosabatlari örnatilgan. Milliy bayrami — A. kuni (26 yanv.).
Siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari. A. milliy partiyasi, 1916 y.da taşkil etilgan; A. liberal partiyasi, 1944 y.da tuzilgan; A. leyboristlar partiyasi, 1891 y.da taşkil etilgan; A. demokratlari partiyasi, 1977 y.da taşkil etilgan. A. kasaba uyuşmalari kengaşi 1927 y.da tuzilgan. Xalqaro erkin kasaba uyuşmalari konfederatsiyasiga kiradi.
Xöjaligi. A.— yuksak darajada rivojlangan industrial agrar mamlakat. Iqtisodiyotda yirik monopoliyalar hukmron, xorijiy sarmoya, asosan AQŞ va Buyuk Britaniya sarmoyasi katta mavqega ega. A. temir ruda, boksit, rutil, qörğoşin, jun, şakarqamiş mahsuloti eksport qiliş sohasida yetakçi örinda, kömir, rux, mis, marganets, buğdoy, göşt eksport qilişda oldingi örinlardan birida turadi.
Sanoati. A. sanoati yalpi milliy mahsulotning 30% ni beradi. Uning asosiy tarmoqlari: konçilik, metallurgiya, kimyo, maşinasozlik, oziq-ovqat, yengil sanoat. Asosiy energetika resurslari — kumir va tabiiy gaz. Issiklik elektr st-yalari elektr energiyaning 80% ga yaqinini hosil qilib beradi. 1994—95 y. 155 mlrd. kVt-s elektr energiyasi hosil qilingan. Eng katta temir ruda havzasi — Ğarbiy A.dagi Pilbara koni, rangli metall rudalari, asosan Broken-Xill (Yangi Jan. Uels) va Maunt-Ayza (Kvinslend), boksitlar Ueypa koni (Kvinslend) va Gov (Şim. hudud)dan qazib olinadi. 1994—95 y. Ill mln. tonna temir rudasi, 202 mln. tonna toşkömir, 32,9 mln. tonna neft, 20,7 mlrd. kub-metr tabiiy gaz, 256 t oltin qazib olingan. Sanoatda maşinasozlik, metallurgiya, kimyo, neft kimyosi (oltin-gugurt kislotasi, mineral öğitlar) va neftni qayta işlaş tarmoqlari ustunlik qiladi. 1994—95 y. 6,2 mln. t pölat, 237 ming t mis, 211 ming t qalay, 1,2 mln. t alyuminiy va 360 min-gga yaqin avtomobil işlab çiqarilgan. Oziq-ovqat sanoati köproq eksportga (göşt, un, qand-şakar, sariyoğ-pişloq, pivo, vino) moslangan. Töqimaçilik, tikuvçilik, poyabzal korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari: Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida, Pert. Vullogong — Port-Kembla, Nyukasl, Jilong, Kuinana port-sanoat majmualari şakllangan.
Qişloq xöjaligi . A — yirik yer egaligi mamlakati. Foydalaniladigan yerlarning 80% dan ortiği yirik yer egalari qölida. Fermalar sertovarligi, mexanizatsiyalaşuvi va ixtisoslaşuvi b-n ajralib turadi. Q.x. mahsuloti qiymatining 60% dan köproğini çorvaçilik beradi. Qöylar 174 mln., qoramol — 24,1 mln. boşni taşkil etadi. Qöyçilikning asosiy r-nlari — jan.-şarqiy va jan.- ğarbiy sohil; sut yetiştiruvçi r-n jan.- şarqiy sohil, göşt yetiştiruvçi r-n mamlakat şarqi va şimoli. Salkam 15 mln. gektarga ekin ekiladi, şundan 1,5 mln. gektari suğoriladi. Asosiy ekinlar — buğdoy (hosili yiliga örtaça 14,3 mln. t) va şakarqamiş, şuningdek arpa, suli, supurgi, jöxori, şoli, makkajöxori, kartoşka, paxta, tamaki, uzum, mevali daraxtlar. Bir yilda örtaça 3,7 mln. t. şakar xom aşyosi, 3,7 mln. t. göşt, 720 ming t. jun yetiştiradi.
Transporti. 1996 y.da avtomobil yöllari 900 ming km, jumladan qattiq qoplamali yöllar — 420 ming km, t.y.— 40,6 ming km ni taşkil qildi. Asosiy dengiz portlari — Sidney, Melburn, ixtisoslaştirilgan portlar — Port-Xedlend, Dampir (temir ruda jönatiş). Xalqaro aeroportlari: Sidney, Melburn, Pert, Darvin.
Taşqi savdosi. Eksportda q.h. mahsulotining uluşi 30%, mineral xom aşyo 27,8% va tayyor sanoat mahsulotlari 20% ni taşkil etadi. Tayyor iste'mol mollari, asbob-uskunalar, neft çet eldan keltiriladi. Asosan Yaponiya, AQŞ, Buyuk Britaniya b-n savdo-sotiq qiladi. Pul birligi — A. dollari.
Tibbiy xizmati. Davlat kasalxonalaridan taşqari tibbiy xizmat asosan xususiy şifokorlar tomonidan körsatiladi. Şifokorlar soni 18 ming (721 kişiga 1 şifokor). Şifokorlarni un-tlarning 8 tibbiyot f-ti tayyorlaydi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. A. da bolalarga 6 yoşdan 15 yoki 16 yoşgaça (har bir ştatda har xil) majburiy ta'lim beriladi. Tub joy aholining 40% savodsiz. Davlatga va xususiy şaxslarga karaşli maktablar bor. Oliy ta'lim — pulli. A.da 26 un-t, 35 kollej bor. Eng yirik oliy öquv yurtlari: Sidney, Adelaida, Melburn un-tlari, Adelaida, Melburn texnika in-tlari. Bir qança akademiyalar, şu jumladan Avstraliya FA, i.t. institutlari va ilmiy jamiyatlar bor. Eng yirik kutubxonalar: Kanberradagi Milliy kutubxona, Sidney un-ti kutubxonasi va b. Muzeylar: A. muzeyi (Sidney), Viktoriya ştatining Milliy galereyasi (Melburn) va b.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. A. da 70 dan köproq kundalik gaz. (10 asosiy gaz.ning tiraji — 5 mln. nusxadan ziyod) va 592 boşqa davriy naşrlar çiqadi. Kundalik «Gerald-san nyus piktorial» («Xabarnoma — Quyoş», 1990 y.dan), «Sidney morning gerald» («Sidney tong xabarnomasi», 1831 y.dan) eng salmoqli gaz. lar hisoblanadi. Asosiy axborot agentligi — Ostrelian assoşieyted press (1935 y.da asos solingan). 100 radiost-ya va 85 telemarkaz işlaydi. «Ey-bisi» va «Ey-bi-es» umummilliy teleradioeşittiriş kompaniyasi mavjud. Radioeşittirişlar 1923 y., telekörsatuvlar 1956 y.dan yölga qöyilgan.
Adabiyoti. A. adabiyoti ingliz tilida (aborigenlarning öz yozuvi yöq). 19-a.ning 1-yarmida metropoliya adabiyoti ta'sirida rivojlandi. Milliy realistik adabiyot 90-y.lardagi ijtimoiy-siyosiy yuksaliş muhitida yuzaga keldi. Unga T. Kollinz, X. Louson va b. asos soldi. 1-jahon uruşi voqealari A. adabiyotining yanada ravnaq topişiga kömaklaşdi. Bu davr asarlarida jabrzulm foş qilindi, aborigenlarning fojiasi aks ettirildi (K. S. Priçard, X. X. Riçardson, E. V. Palmer, K. Tennant, B. Penton va b.lar). A. Marşall, J. Morrison prozasida, B. Adamson, M. Gilmor poeziyasida jamiyat nuqsonlari tanqid qilindi, milliy mustaqillik ğoyalari tarannum etildi. Irqiy kamsitiş adiblarning muhim mavzuidir. Bunga F. B. Vikersning «Sarob» (1955), D. Kyuzekning «Quvğindagi quyoş» (1955) va «Qora çaqmoq» (1964), G. Keysining «Snoubol» (1958), D. Styuartning «Yendi» (1959), M. Dyurekning «Uni saqla, ona yurtim» (1955) asarlari va b. asarlar misol böladi. Dramaturgiyada hoz. zamon muammolariga murojaat etilgan: A. Terner, S. Lokk-Elliot, K. Dankan, D. Kyuzek, O. Grey, R. Louler, M. Brend pyesalari.
Me'morligi. A. da me'morlik 18-a. oxirlarida ingliz klassitsizmi va yangi gotikasi ruhida rivojlana boşladi. 19-a.ning 2-yarmidan Sidney, Melburn, Brisben, Adelaida ş.larida töğri burçakli köp qavatli uylar qurildi. 20-a. ning 20-y.laridan A. me'morligida yangi oqimlar, asosan konstruktivizm yoyila boşladi (poytaxt Kanberra, 1913— 1927, me'mor U. Griffin). Zamonaviy inşootlar orasida Sidneydagi opera teatri (me'mor G. Zaydler), Melburndagi olimpiada stadioni (1956) va b. diqqatga sazovor.
Tasviriy san'ati. A. badiiy madaniyati ikki ilk asosga ega. Ularning biri aborigenlar san'ati (öymakorlik, bumeranglarga naqş soliş, ğorlardagi qoya toşlarda inson qiyofasini tasvirlaş), ikkinçisi — yevropaça madaniyat. 18-a.ning oxiri — 19-a.ning boşlarida A. tabiatining aynan aniq tasviri (K. Martene, A. L. Byuvelot), hajviy grafika (S.T.Xill) paydo böldi. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida hayotiy rangtasvir milliy maktabi rivojlandi (rassomlar J. U. Lambert, F. Mak-Kabin, N. Kunixon, haykaltaroş P. Dadsuel). 20-a. ning 40-y.larida aborigenlarning yangi san'ati vujudga keldi (Namatjir va Parerulya oilalari).
Musiqasi. A. tub joy aholisining musiqiy xalq ijodiyoti oddiy usullar jörligida raqsga tuşib, qöşiq aytişdan iborat: çolğu asboblari — qayroq, dovul, dijeridu va ş.k. 18-a. oxirlaridan yevropaça musiqa rasm böla boşladi. 1847 y.da Sidneyda A. Natanning «Avstriya Don Joni» degan birinçi A. operasi sahnalaştirildi. Adelaida, Melburn, Sidney, Brisben, Kanberra, Xobartda konservatoriyalar bor. A. musiqa arboblari — kompozitorlardan A. Xill, J. Antil, A. Benjamin, dirijyor B. Xeynse, skripkaçi B. Kimber, xonandalar N. Melba, X. Bleyr va b.
Teatri. A. da dastlabki spektakllar 18-a.ning 80-y.larida köçib kelgan yevropaliklar tomonidan qöyilgan. 19-a.ning 30—40-y.larida Sidney va b. şaharlarda doimiy işlovçi teatrlar barpo etildi. Milliy teatrning şakllanişida 20-a.ning 10—30-y.larida adabiy-teatr birlaşmalari kömak berdi, ular asosan mamlakatda yaratilgan pyesalarni sahnalaştirdilar (K. S. Priçard, L. Esson, U. Mur, K. Uotson). A.ning «Odd tout», «Independent tietr» yetakçi milliy teatrlari tijorat teatrlariga («Tivali» va b.) qarama-qarşi turadi. Yangi teatrlar deb atalgan yarim professional teatrlar ham işlab turibdi.
Kinosi. Mamlakatda kino işlab çiqariş 1900-y.da boşlandi. 70-y.larda A. kinoni rivojlantiriş federatsiyasi tuziddi. Hujjatli kino ommalaşgan. Melburndagi Davlat ilmiy va sanoat tadqiqotlari taşkiloti ilmiy filmlar çiqaradi.