Vanuatu

Vanuatu, rasmiy nomi Vanuatu Respublikasi (Ripablik blong Vanuatu) — Tinç okeanning janubi-ğarbiy qismida, Yangi Gebrid arxipelagida joylaşgan orol davlati. Poytaxti — Port-Vila şahri.

Orollarda odamlar bir neça ming yildan beri yaşaydi. Özbekça Vikipediyada taxminan 4 ming yil avval arxipelagning şimoliy va markaziy orollariga köçib kelganlar örnaşgani aytiladi. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, orollar dastlab taxminan 3000 yil avval, miloddan avvalgi 1100–700-yillar oraliğida, Lapita madaniyati vakillari tomonidan özlaştirilgan; Lapita joylari 2008-yilda Vanuatuning birinçi YuNESKO Jahon merosi obyekti bölgan.

Orollarni 1606-yilda Pedro Fernandes de Keyros boşçiligidagi ekspeditsiya kaşf etgan. Özbekça Vikipediyada kaşfiyotçilar portugaliyaliklar, rus tilidagi Vikipediyada ispaniyalik dengizçi, ingliz tilidagi Vikipediyada esa Ispaniya nomidan suzgan portugaliyalik navigator deb körsatilgan. Keyros eng yirik orolga (Espiritu-Santo) qöngan. 1774-yilda ingliz sayyohi Jeyms Kuk orollarni tadqiq etib, Şotlandiyadagi Gebrid orollariga öxşaşligi uçun Yangi Gebrid deb atagan.

1906-yildan orollar Buyuk Britaniya va Fransiyaning muştarak mustamlakasi (kondominium) bölgan. Mahalliy aholining uzoq yillik ozodlik kuraşi natijasida 1980-yil 30-iyulda Vanuatu mustaqil deb e'lon qilindi. Mamlakat 1981-yildan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 30-iyul, Mustaqillik kuni.

Orollar soni haqida manbalar turliça ma'lumot beradi: özbekça Vikipediyada 80 ta, rus tilidagi Vikipediyada 83 ta orol körsatilgan. Umumiy quruqlik maydoni 12 190 km². Eng yirik orollar — Espiritu-Santo, Efate, Malekula va boşqalar. Orollar vulkan jinslaridan tuzilgan toğlik; taxminan 60 vulkandan 10 tasi harakatda. Iqlimi nam, tropik. Oltingugurt va marganes konlari bor.

Eng baland nuqta haqida ham ma'lumotlar farq qiladi: özbekça Vikipediyada 1810 m, rus tilidagi Vikipediyada Espiritu-Santo orolidagi Tabvemasana toği — 1879 m.

Vanuatu Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiya 1980-yil 30-iyulda qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident; uni parlament 5 yil muddatga saylaydi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali parlament amalga oşiradi, a'zolari 4 yilga saylanadi. Ijroiya hokimiyat boş vazir boşçiligidagi hukumatga tegişli. Mamlakat ma'muriy jihatdan 6 provinsiyaga bölingan.

Iqtisodiyotning asosi — qişloq xöjaligi; mehnatga layoqatli aholining 70 foizi şu tarmoqda band. Kokos palmasi, yams, kakao, şakarqamiş, kofe va paxta yetiştiriladi, çorvaçilik va baliq ovi rivojlangan. 1995-yilda yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 13 foizni taşkil etgan. Marganes Efate orolida qazib olingan. Sayyohlik rivojlangan. Temir yöl yöq. Asosiy dengiz porti va xalqaro aeroporti Port-Vila şahrida. Çetga kopra, marganes rudasi, baliq, göşt, kofe, kakao va yoğoç çiqariladi. Pul birligi — vatu.

Rasmiy tillari — ingliz va fransuz tillari; davlat tili — bislama. Aholining taxminan 95 foizi melanezlar, 90 foizi xristianlar. Maktablarda ta'lim ingliz va fransuz tillarida olib boriladi, öqiş bepul. 1989-yilda Port-Vila şahrida Janubiy Tinç okeani universitetining filiali oçilgan. Şaharda Madaniy markaz, uning muzeyi va kutubxonasi bor. Radio 1966-yildan işlaydi.