Port-vila

Port-vila (qisqaça Vila) — Vanuatu poytaxti va eng yirik şahri. U Tinç okeanining janubi-ğarbiy qismidagi Efate orolida, Şefa provinsiyasida joylaşgan.

Melaneziyaliklar Port-vila hududida minglab yillardan beri yaşab kelgan. 2004-yilning kuzida Teouma arxeologik ekspeditsiyasi lapita madaniyati vakillariga tegişli 25 qabrdan iborat dafn joyini topdi; u yerdagi sopol parçalari miloddan avvalgi 13-asrga oid deb belgilangan. Efate orolini 1774-yilda Jeyms Kuk xaritaga tuşirib, Sandwich oroli deb atagan; rusça manbada esa hududni 1606-yilda portugal dengizçisi Pedro Fernandeş Kiros kaşf etgani aytiladi. Şaharning aniq tttaşkil topgan vaqti ma'lum emas.

19-asr oxirida orollar Yangi Gebrid nomi bilan atalgan, avval inglizlar ustun bölgan, 1890-yillarga kelib iqtisodiy ustunlik fransuzlar tomon ötgan. Fransuz fuqarosi Ferdinand Şevillar Port-vila atrofida yer sotib olib, plantatsiya yaratmoqçi bölgan, ammo bu yer Franservil munitsipalitetiga aylangan; u 1889-yil 9-avgustda mustaqillik e'lon qilgan, biroq atigi keyingi yilning iyuniga qadar mavjud bölgan. 1887-yildan hudud fransuzlar va inglizlar tomonidan birgalikda boşqarilgan, 1906-yilda bu Angliya–Fransiya kondominiumi sifatida rasmiylaştirilgan. Rusça manbaga köra, 1882-yilda Vila Efatening tijorat markaziga aylangan, 1906-yilda esa mustamlaka poytaxti deb e'lon qilingan.

Ikkinçi jahon uruşi davrida şahar AQSH va Avstraliya uçun harbiy baza vazifasini ötagan. 1970-yilda past soliqlar joriy etilgaç, şaharda quriliş avj olgan, 1972-yilda asosiy pristan qurilgan. 1987-yilda Uma siklon şaharga katta zarar yetkazgan. 2002-yil 3-yanvarda bölgan zilzila poytaxt va atrofda yengil zarar keltirgan (rusça manbada zarar katta deyilgan). 2015-yil 13-martda 5-toifali Pam siklon şaharga katta talafot yetkazgan. 2017-yil emas, 2024-yil 17-dekabrdagi magnitudasi 7,3 bölgan zilzila Port-vilada deyarli barça uylarga şikast yetkazgan, 16 kişi halok bölgan; BMT ma'lumotiga köra, 116 ming kişi bevosita zarar körgan.

Şahar Efate orolining ğarbiy (rusça manbada janubi-ğarbiy) sohilida joylaşgan. Iqlimi tropik: yoğingarçilik yiliga örtaça 2338,9 mm, eng yomğirli oy — mart, eng quruq oy — sentyabr. Eng sovuq oy iyulda örtaça eng yuqori harorat 27 °C, eng issiq oy fevralda 31,2 °C. Rekord yuqori harorat 35,6 °C, rekord past harorat 8,5 °C.

2020-yilgi röyxatga köra, aholisi 49 034 kişi bölib, mamlakat aholisining 16,3 foizini taşkil qilgan. Aholi asosan melaneziyaliklardan iborat, oz sonli polineziyaliklar, osiyoliklar, avstraliyaliklar va yevropaliklar (asosan fransuzlar va inglizlar) ham bor. Kundalik muloqot tili — bislama; ingliz va fransuz tillari ham keng qöllanadi. Aholining aksariyati xristian dinida; şaharda Muqaddas Yurak sobori, şuningdek bahoiylar jamoasi bor.

Port-vila — Vanuatuning eng muhim porti va savdo markazi. Bauerfild xalqaro aeroporti şaharda joylaşgan. Qişloq xöjaligi va baliqçilik asosiy tarmoqlar, turizm ham ahamiyat kasb etmoqda. Şahar xalqaro moliya markazi sifatida ham tilga olinadi. Mamlakat eksportining 35,7 foizi va importining 86,9 foizi şu port orqali ötadi.

Saralana boğida Vanuatu madaniyat markazi va Milliy muzey joylaşgan. Parlament qarşisida an'anaviy totem ustunlari va çöçqa tişi şaklidagi yodgorlik bor. Muqaddas Yurak katolik sobori va Presviterian çerkovi şaharning diqqatga sazovor binolaridan. 2009-yilda markazda rus dengizçisi V. M. Golovnin haykali örnatilgan. Şaharda Janubiy Tinç okeani universiteti kampusi mavjud.