Vanuatu

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 44–45-b. — ziyouz.com

Vanuatu VANUATU, Vanuatu Respublikasi (Ripablik blong Vanuatu) — Tinç okeanning jan.-ğarbiy qismida joylaşgan Yangi Gebrid o.lari (80 oroldan iborat) dagi davlat. Bu orollarning eng yiriklari Espiritu-Santo, Ambrim, Malekula, Maevo, Efate. Mayd. 12 190 km2. Aholisi 189,6 ming kişi (1990-y.lar oxiri). Poytaxti — Port-Vila ş. Ma'muriy jihatdan 6 provinsiyaga bölingan.

Davlat tuzumi. V. Respublikasi Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka kiradi. Amaldagi konstitutsiya 1980 i. 30 iyulda qabul qilingan. Davlat boşligi — prezident. U parlament tomonidan 5 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali parlament amalga oşiradi. Parlament a'zolari aholi tomonidan 4 y. muddatga saylanadi. Ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. Orollar yer yuzasi vulkan jinslaridan tuzilgan toğlik (eng baland nuqtasi 1810 m). 60 ga yaqin vulkandan 10 tasi harakatda. Orollardagi toğlar orasida tekis yerlarda dehqonçilik qilinadi. Köpgina issiq buloqlar mavjud. Oltingugurt, marganets konlari bor. Iklimi — nam, tropik. Örtaça oylik t-rasi 20—27°. Yiliga 1000 mm gaça yoğin yoğadi. Serşamol şarqiy qiyaliklarda tropik örmonlar, ğarbda Irak örmon.

Aholisi asosan melanezlar (95% ga yaqini). Inglizlar, mikronezlar, polinezlar, fransuzlar va b. ham yaşaydi. Şaharlarda 18,4% aholi istiqomat qiladi. Rasmiy tili — ingliz va fransuz tillari; davlat tili — bislama tili. Dindorlarning aksariyati — xristianlar (aholining 90% i). Yirik şaharlari — Port-Vila, Luganvil.

Tarixi. V.da bir neça ming yillardan beri odamlar yaşaydi. Taxm. 4 ming yil avval Yangi Gebrid arxipelagining şim. va markaziy orollariga köçib kelgan kişilar şu yerda örnaşib qoldi. Orollar portugaliyaliklar tomonidan 1606 y.da kaşf etilgan. 1774 y.da orollar ingliz sayyohi J. Kuk tomonidan tadqiq etilgan va Yevropadagi Gebrid orollariga öxşaşligi uçun Yangi Gebrid deb atalgan. 1906 y.dan Buyuk Britaniya b-n Fransiyaning muştarak mustamlakasi bölgan. Mahalliy aholining köp yillik ozodlik kuraşi natijasida V. 1980 y. 30 iyulda mustaqil deb e'lon qilindi. V.— 1981 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami —30 iyul — Mustaqillik kuni (1980).

Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. V. leyboristlar partiyasi, 1986 y. taşkil etilgan; Vanuaku partiyasi, 1971 y. tuzilgan; Milliy demokratik partiya, 1986 y.da asos solingan; Melaneziya taraqqiyparvar partiyasi, 1988 y.da tuzilgan; Xalq demokratik partiyasi, 1994 y.da asos solingan; Milliy birlaşgan partiya, 1991 y.da taşkil etilgan; Yangi xalq partiyasi, 1986 y.da tuzilgan; Mö'tadil partiyalar ittifoqi, 1980 y.da tuzilgan. V. kasaba uyuşmalari kengaşi, 5 tarmoq kasaba uyuşmalarini birlaştiradi. Xujaligi. Iqtisodiyotining asosi — q.x. Mehnatga qobiliyatli aholining 70% q.x. b-n band. Kokos palmasi, yams, kakao, şakarqamiş, kofe, paxta ekiladi. Qoramol, qöy, eçki, parranda bokiladi, baliqovlanadi. 1995 y. yalpi içki mahsulotda sanoat uluşi 13% ni taşkil etdi. Unda mehnatga qobiliyatli aholining 3,5% band böldi. Qimmatbaho yoğoç tayyorlanadi. Marganets qazib olinadi (Efate o.da). Şuningdek, neft, oltin, mis zahiralari bor. Q.x. mahsulotlarini qayta işlovçi, töqimaçilik mahsulotlari, quriliş materiallari işlab çiqaruvçi korxonalar bor. 80-y.larning oxiridan quriliş avjoldi. Sayyohlik rivojlangan; yiliga örtaça 45 mingga yaqin sayyoh kelib ketadi. V.da t.y. yöq. Avtomobil yöllari uz.—1,1 ming km. Asosiy dengiz porti va xalqaro aeroporti Port-Vila ş. Şuningdek, Luganvil, Palikoulo va Santu dengiz portlari ham bor. V. çetga kopra, marganets rudasi, baliq, göşt, kofe, kakao, yoğoç çiqaradi. Çetdan oziq-ovqat mahsulotlari, içimliklar, tamaki, kimyoviy mahsulotlar, dastgoh va transport jihozlari oladi. Taşqi savdodagi mijozlari — Yaponiya, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Fransiya, Yangi Kaledoniya, Fiji, Niderlandiya. Pul birligi — vatu.

Madaniyati. V.da «Vanuatu uikli» (ingliz, fransuz va bislama tillarida, 1980 y.dan), «Treyding post» («Savdo poçtasi», ingliz tilida) haftalik gaz.lari çiqadi. 1987 y.dan Paknyus mintaqaviy axborot agentligi mavjud. V.da «Vanuatu teleradioeşittiriş korporatsiyasp» faoliyat körsatadi. V. radiosi 1966 y.dan (ingliz, fransuz va bislama tillarida) işlaydi.

V. maktablarida ta'lim ingliz va fransuz tillarida olib boriladi. Öqiş bepul. Boşlangiç maktabga bolalar 6 yoşdan qabul qilinadi. 6 yoşdan 11 yoşgaça bölgan bolalarning 85% ga yaqini davlat boşlanğiç maktablariga boradi. Bu maktablarning soni 270 dan ortiq. Örta maktablarga bolalar 12 yoşdan qabul qilinadi; unda öqiş muddati 7 y. Örta maktablarda 4269 öquvçi öqiydi. Davlat maktablaridan taşqari, xususiy va missionerlik maktablari ham bor. Boşlanğiç maktab öqituvçilarini ped. kollejlari tayyorlaydi. 1989 y. mayda Port-Vila ş.da Jan.-Tinç okeani un-tining filiali oçilgan. Port-Vila ş.da şuningdek, Madaniy markaz hamda uning muzeyi va kutubxonasi bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ВАНУАТУ, Вануату Республикаси (Ripablik blong Vanuatu) — Тинч океаннинг жан.-ғарбий қисмида жойлашган Янги Гебрид о.лари (80 оролдан иборат) даги давлат. Бу оролларнинг энг йириклари Эспириту-Санто, Амбрим, Малекула, Маэво, Эфате. Майд. 12 190 км2. Аҳолиси 189,6 минг киши (1990-й.лар охири). Пойтахти — Порт-Вила ш. Маъмурий жиҳатдан 6 провинцияга бўлинган.

Давлат тузуми. В. Республикаси Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка киради. Амалдаги конституция 1980 и. 30 июлда қабул қилинган. Давлат бошлиги — президент. У парламент томонидан 5 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни бир палатали парламент амалга оширади. Парламент аъзолари аҳоли томонидан 4 й. муддатга сайланади. Ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. Ороллар ер юзаси вулкан жинсларидан тузилган тоғлик (энг баланд нуқтаси 1810 м). 60 га яқин вулкандан 10 таси ҳаракатда. Ороллардаги тоғлар орасида текис ерларда деҳқончилик қилинади. Кўпгина иссиқ булоқлар мавжуд. Олтингугурт, марганец конлари бор. Иклими — нам, тропик. Ўртача ойлик т-раси 20—27°. Йилига 1000 мм гача ёғин ёғади. Сершамол шарқий қияликларда тропик ўрмонлар, ғарбда Ирак ўрмон.

Аҳолиси асосан меланезлар (95% га яқини). Инглизлар, микронезлар, полинезлар, французлар ва б. ҳам яшайди. Шаҳарларда 18,4% аҳоли истиқомат қилади. Расмий тили — инглиз ва француз тиллари; давлат тили — бислама тили. Диндорларнинг аксарияти — христианлар (аҳолининг 90% и). Йирик шаҳарлари — Порт-Вила, Луганвиль.

Тарихи. В.да бир неча минг йиллардан бери одамлар яшайди. Тахм. 4 минг йил аввал Янги Гебрид архипелагининг шим. ва марказий оролларига кўчиб келган кишилар шу ерда ўрнашиб қолди. Ороллар португалияликлар томонидан 1606 й.да кашф этилган. 1774 й.да ороллар инглиз сайёҳи Ж. Кук томонидан тадқиқ этилган ва Европадаги Гебрид оролларига ўхшашлиги учун Янги Гебрид деб аталган. 1906 й.дан Буюк Британия б-н Франциянинг муштарак мустамлакаси бўлган. Маҳаллий аҳолининг кўп йиллик озодлик кураши натижасида В. 1980 й. 30 июлда мустақил деб эълон қилинди. В.— 1981 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами —30 июль — Мустақиллик куни (1980).

Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. В. лейбористлар партияси, 1986 й. ташкил этилган; Вануаку партияси, 1971 й. тузилган; Миллий демократик партия, 1986 й.да асос солинган; Меланезия тараққийпарвар партияси, 1988 й.да тузилган; Халқ демократик партияси, 1994 й.да асос солинган; Миллий бирлашган партия, 1991 й.да ташкил этилган; Янги халқ партияси, 1986 й.да тузилган; Мўътадил партиялар иттифоқи, 1980 й.да тузилган. В. касаба уюшмалари кенгаши, 5 тармоқ касаба уюшмаларини бирлаштиради. Хужалиги. Иқтисодиётининг асоси — қ.х. Меҳнатга қобилиятли аҳолининг 70% қ.х. б-н банд. Кокос пальмаси, ямс, какао, шакарқамиш, кофе, пахта экилади. Қорамол, қўй, эчки, парранда бокилади, балиқовланади. 1995 й. ялпи ички маҳсулотда саноат улуши 13% ни ташкил этди. Унда меҳнатга қобилиятли аҳолининг 3,5% банд бўлди. Қимматбаҳо ёғоч тайёрланади. Марганец қазиб олинади (Эфате о.да). Шунингдек, нефть, олтин, мис заҳиралари бор. Қ.х. маҳсулотларини қайта ишловчи, тўқимачилик маҳсулотлари, қурилиш материаллари ишлаб чиқарувчи корхоналар бор. 80-й.ларнинг охиридан қурилиш авжолди. Сайёҳлик ривожланган; йилига ўртача 45 мингга яқин сайёҳ келиб кетади. В.да т.й. йўқ. Автомобиль йўллари уз.—1,1 минг км. Асосий денгиз порти ва халқаро аэропорти Порт-Вила ш. Шунингдек, Луганвиль, Паликоуло ва Санту денгиз портлари ҳам бор. В. четга копра, марганец рудаси, балиқ, гўшт, кофе, какао, ёғоч чиқаради. Четдан озиқ-овқат маҳсулотлари, ичимликлар, тамаки, кимёвий маҳсулотлар, дастгоҳ ва транспорт жиҳозлари олади. Ташқи савдодаги мижозлари — Япония, Австралия, Янги Зеландия, Франция, Янги Каледония, Фижи, Нидерландия. Пул бирлиги — вату.

Маданияти. В.да «Вануату уикли» (инглиз, француз ва бислама тилларида, 1980 й.дан), «Трейдинг пост» («Савдо почтаси», инглиз тилида) ҳафталик газ.лари чиқади. 1987 й.дан Пакньюс минтақавий ахборот агентлиги мавжуд. В.да «Вануату телерадиоэшиттириш корпорациясп» фаолият кўрсатади. В. радиоси 1966 й.дан (инглиз, француз ва бислама тилларида) ишлайди.

В. мактабларида таълим инглиз ва француз тилларида олиб борилади. Ўқиш бепул. Бошлангич мактабга болалар 6 ёшдан қабул қилинади. 6 ёшдан 11 ёшгача бўлган болаларнинг 85% га яқини давлат бошланғич мактабларига боради. Бу мактабларнинг сони 270 дан ортиқ. Ўрта мактабларга болалар 12 ёшдан қабул қилинади; унда ўқиш муддати 7 й. Ўрта мактабларда 4269 ўқувчи ўқийди. Давлат мактабларидан ташқари, хусусий ва миссионерлик мактаблари ҳам бор. Бошланғич мактаб ўқитувчиларини пед. коллежлари тайёрлайди. 1989 й. майда Порт-Вила ш.да Жан.-Тинч океани ун-тининг филиали очилган. Порт-Вила ш.да шунингдек, Маданий марказ ҳамда унинг музейи ва кутубхонаси бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.