Namibiya

Namibiya (rasmiy nomi — Namibiya Respublikasi) — Afrikaning janubida, Atlantika okeani qirğoğida joylaşgan davlat. Poytaxti va eng yirik şahri — Vindhuk.

Qadim zamonlarda hududda ovçilik va terimçilik bilan şuğullangan buşmenlar (san), çorvador gottentotlar (nama) hamda toğlik damaralar yaşagan. Bantu xalqlarining kirib kelişi manbalarda turliça körsatilgan: özbekça va rusça Vikipediya taxminan 16-asrni, inglizça Vikipediya 14-asrni aytadi. Portugal dengizçilari sohilga 1484-yilda kelgan (özbekça manba); inglizça manbaga köra, Diogo Kao 1485-yilda, Bartolomeu Dias 1486-yilda kelgan.

1878-yilda Buyuk Britaniya Uolfiş-Beyni öziga qöşib oldi. 1884-yilda Germaniya hududni öz protektoratiga aylantirib, Germaniya Janubiy-Ğarbiy Afrikasini tuzdi. 1904–1907-yillarda gerero va nama xalqlari nemis mustamlakaçilariga qarşi qurolli kuraş olib bordi. Inglizça manba bu voqealarni «20-asrning birinçi genotsidi» deb ataydi va 10 ming nama hamda taxminan 65 ming gerero öldirilganini yozadi; rusça manbada nama halok bölganlari soni taxminan 40 ming deb baholanadi. Germaniya hukumati 2021-yilda genotsidni tan olib, 30 yil davomida 1,1 mlrd yevro ajratişga rozi bölgan (inglizça manba).

Birinçi jahon uruşi davrida hududni Janubiy Afrika Ittifoqi bosib oldi (rusça va inglizça manbalarda — 1915-yil). 1920-yilda Millatlar Ligasi boşqaruv mandatini Janubiy Afrikaga berdi. 1966-yilda BMT Boş Assambleyasi mandatni bekor qildi, 1968-yilda hudud nomi Namibiya deb özgartirildi. Mustaqillik uçun kuraşga SVAPO taşkiloti boşçilik qildi (özbekça manbaga köra 1960-yilda tuzilgan; rusça manbada uning kuraşi 1966-yildan boşlangani yoziladi). Namibiya 1990-yil 21-martda mustaqil deb e'lon qilindi. Uolfiş-Bey va Pingvin orollari 1994-yilgaça Janubiy Afrika nazoratida qoldi.

Namibiya şimolda Angola va Zambiya, şarqda Botsvana, janubda Janubiy Afrika bilan çegaradoş. Maydoni özbekça manbada 825 418 km², rusça manbada 824 292 km². Yer yuzasining katta qismi yassitoğlikdan iborat, ğarbda Namib çöli joylaşgan. Eng baland nuqta — Brandberg toği (özbekça manbada 2600 m, rusça manbada 2606 m). Namibiya Saxaradan janubdagi Afrikaning eng quruq davlati hisoblanadi. Yirik daryolari: Oranj, Kunene va boşqalar; köpçiligida suv faqat yomğirdan keyin oqadi. Eng katta milliy boği — Etoşa.

Aholisi özbekça manbada 3 mln (2025), inglizçada 3,1 mln, rusça manbada 2 746 745 (2020). Rasmiy til — ingliz tili.

Amaldagi konstitutsiya 1990-yil 9-fevralda qabul qilingan. Davlat boşliği — 5 yil muddatga saylanadigan prezident. Parlament ikki palatali: Milliy assambleya va Milliy kengaş. Birinçi prezident SVAPO yetakçisi Sem Nuyoma bölgan; 2005-yilda Hifikepunye Pohamba prezident böldi (rusça manba). Inglizça manba davlatni parlamentar demokratiya deb ataydi. Mamlakat ma'muriy jihatdan 13 hududga bölinadi.

Iqtisodiyotning asosini konçilik taşkil etadi: olmos, uran, oltin, kumuş va rangli metallar qazib olinadi. Qişloq xöjaligida çorvaçilik, xususan qorakölçilik muhim örin tutadi; sohil aholisi baliqçilik bilan şuğullanadi. Özbekça manbaga köra, yalpi içki mahsulotda konçilik 21,6%, qişloq xöjaligi va baliqçilik 15,4%, qayta işlaş sanoati 6,2% uluşga ega. Pul birligi — Namibiya dollari, u Janubiy Afrika randiga boğlangan. Inglizça manbaga köra, aholining 41 foizi köp ölçovli qaşşoqlikdan aziyat çekadi.

Namibiyadan bir neça ming yillik qoya rasmlari topilgan. 1907-yilda Brandberg yaqinidagi Maak ğoridan topilgan naqş «Oq ayol» deb nomlangan. An'anaviy turar joylar — poxol yoki hayvon terisi bilan yopilgan çaylalar. Kulolçilik, kaştaçilik va metalldan zeb-ziynat yasaş keng tarqalgan.