Solihbek oxund

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 504–505-b. — ziyouz.com

Solihbek oxund (töliq ismi Mulla Solih oxund dodxoh Qozoqboybek Ubaydullabek öğli) (1805, Toşkent — 1868, Tomsk, Rossiya) — davlat arbobi, ulamo, mudarris, Podşo Rossiyasi qöşinlariga qarşi Toşkent mudofaasining rahbari. Otasi — Qozoqboybek Qöqon xonligining eng nufuzli kişilaridan biri bölgan, unga dodxoh unvoni berilgan; Toşkent ş.da amalga oşiriladigan işlarda uning maslahati muhim ahamiyat kasb etgan. SO. dastlab Toşkent maktab-madrasalarida, söng Buxoroda (1832—42) tahsil olib, oxund ilmiy unvoniga sazovor bölgan. Şeralixon (1832—44) tomonidan yuborilgan «Muboraknoma»ga muvofiq xon saroyida maslahatçi vazifasini bajaradi, köp ötmay Toşkentga krzi va rais hamda Xoja Axror Valiy, Kökaldoş madrasalariga boş mudarris lavozimiga tayinlanadi. Xudoyorxon (1862) davrida ham uning mavqei kötariladi. Mamaxon taxtga kelgaç (1858—62), S.o.ni Qöqonga çaqirtirib «Qozilik va boşqa amallarga» yorliq beradi. Sulton Saidxon (1863—65) davrida xam xonning yaqin maslahatçilaridan biri bölgan. Alimqul bilan birga va u şahid bölgaç, yakka özi Toşkent mudofaasini boşqaradi. Barça mablağini şahar muhofazasi uçun sarflaydi. General M. Çernyayev bilan örtada tuzilgan şartnoma ahdlarini tuzişda faollik körsatgan. Bu şartnoma qabul qilinib, örtada «Ahdnoma» bitilgaç, kutilmaganda Çernyayev şartnomani buzib, öz xohişiga mos keladigan 2-şartnomani tuzadi. So. unga imzo çekişdan boş tortadi. Şu sababli 9 nafar şerigi bilan sudsiz Tomsk ş.ga surgun qilinadi. Toşkent ş.ning 37 nafar nufuzli kişilari So.ni surgundan qaytariş uçun imperatorga «Iltimosnoma» (1867) yuboradilar. Unga qaytiş uçun ruxsat berilganligini eşitgan raqiblari odam yollab S.o.ni zaharlab öldirganlar.

Manbalarda So. Xoja Ahror Valiy madrasasini öz mablaği hisobidan tuzattirgani, Kökaldoş madrasasini ham ta'mirlab, 3 oşiyonlik hujralarini ganç suvoq qildirgani ma'lum. So. ulamo böliş bilan birga kuçli tib olimi va qasidanavis şoir ham bölgan.

Ad.: Ibrat, Farğona tarixi, [«Meros» kitobida] T., 1991;Örinboyev A., Böriyev O ., Toşkent Muhammad Solih tavsifida (XIX asr), T., 1983.

Sirojiddin Axmedov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОЛИҲБЕК ОХУНД (тўлиқ исми Мулла Солиҳ охунд додхоҳ Қозоқбойбек Убайдуллабек ўғли) (1805, Тошкент — 1868, Томск, Россия) — давлат арбоби, уламо, мударрис, Подшо Россияси қўшинларига қарши Тошкент мудофаасининг раҳбари. Отаси — Қозоқбойбек Қўқон хонлигининг энг нуфузли кишиларидан бири бўлган, унга додхоҳ унвони берилган; Тошкент ш.да амалга ошириладиган ишларда унинг маслаҳати муҳим аҳамият касб этган. СО. дастлаб Тошкент мактаб-мадрасаларида, сўнг Бухорода (1832—42) таҳсил олиб, охунд илмий унвонига сазовор бўлган. Шералихон (1832—44) томонидан юборилган «Муборакнома»га мувофиқ хон саройида маслаҳатчи вазифасини бажаради, кўп ўтмай Тошкентга крзи ва раис ҳамда Хожа Ахрор Валий, Кўкалдош мадрасаларига бош мударрис лавозимига тайинланади. Худоёрхон (1862) даврида ҳам унинг мавқеи кўтарилади. Мамахон тахтга келгач (1858—62), С.о.ни Қўқонга чақиртириб «Қозилик ва бошқа амалларга» ёрлиқ беради. Султон Саидхон (1863—65) даврида хам хоннинг яқин маслаҳатчиларидан бири бўлган. Алимқул билан бирга ва у шаҳид бўлгач, якка ўзи Тошкент мудофаасини бошқаради. Барча маблағини шаҳар муҳофазаси учун сарфлайди. Генерал М. Черняев билан ўртада тузилган шартнома аҳдларини тузишда фаоллик кўрсатган. Бу шартнома қабул қилиниб, ўртада «Аҳднома» битилгач, кутилмаганда Черняев шартномани бузиб, ўз хоҳишига мос келадиган 2-шартномани тузади. Со. унга имзо чекишдан бош тортади. Шу сабабли 9 нафар шериги билан судсиз Томск ш.га сургун қилинади. Тошкент ш.нинг 37 нафар нуфузли кишилари Со.ни сургундан қайтариш учун императорга «Илтимоснома» (1867) юборадилар. Унга қайтиш учун рухсат берилганлигини эшитган рақиблари одам ёллаб С.о.ни заҳарлаб ўлдирганлар.

Манбаларда Со. Хожа Аҳрор Валий мадрасасини ўз маблағи ҳисобидан тузаттиргани, Кўкалдош мадрасасини ҳам таъмирлаб, 3 ошиёнлик ҳужраларини ганч сувоқ қилдиргани маълум. Со. уламо бўлиш билан бирга кучли тиб олими ва қасиданавис шоир ҳам бўлган.

Ад.: Ибрат, Фарғона тарихи, [«Мерос» китобида] Т., 1991;Ўринбоев А., Бўриев О ., Тошкент Муҳаммад Солиҳ тавсифида (XIX аср), Т., 1983.

Сирожиддин Ахмедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.