Solomon Orollari

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 507–508-b. — ziyouz.com

Solomon Orollari (Solomon Islands) — Tinç okeanning jan.ğarbiy qismida joylaşgan davlat. Solomon o.larining jan.şarqiy qismini va yaqin atrofdagi SantaKrus va b. orollarni öz içiga oladi. Mayd. 28,45 ming km2. Aholisi 495 ming kişi (2002). Poytaxti — Xoniara ş. Ma'muriy jihatdan 4 okrugga bulinadi.

Davlat tuzumi. S. O. — Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiruvçi mustaqil davlat. Amaldagi konstitutsiyasi 1978 y. 7 iyulda qabul qilingan. Davlat boşliği Buyuk Britaniya qiroliçasi bölib, uning nomidan general-gubernator iş yuritadi, u mamlakat parlamentining tavsiyasi bilan 5 y. muddatga SO. fukarolari orasidan tayinlanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy parlament, ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.

Tabiati. S. O. ning aksari qismi vulkan otilişi natijasida hosil bölgan. Eng baland joyi 2743 m (Bugenvil o.da). Sönmagan vulkanlar, issiq buloqlar bor. Boksit, nikel, fosforit, oltin, mis konlari topilgan. Iklimi subekvatorial, juda sernam. Örtaça oylik tra 26—28°. Yillik yoğin 2300—7500 mm. Daryolari kiska va sersuv. Orollarning köp qismi doim yaşil örmon bilan qoplangan (palma, fikus va b.). Qurğoqçil joylarda savannalar, soxillarda manfolar ösadi. Hayvonlardan kalamuş, körşapalak, timsoh, kaltakesak, ilon, bahaybat qurbaqalar, quşlardan kabutar, tötiquş va b. yaşaydi.

Aholisining köpçiligi (93%) melaneziya irqiga mansub bölgan, avstronez va papuas tillarida sözlaşuvçi xalqlardan iborat, qolganlari polineziyaliklar. Ular yirik orollar sohili böyidagi kiçik qişloqlarda yaşaydi. Şahar aholisi 18%. Rasmiy til — ingliz tili. Dindorlarning aksariyati xristianlar.

Tarixi. S.O.ga kariyb 6 ming yil avval Papua-Yangi Gvineyadan qabilalar köçib borib örnaşgan. 1568 y. ispan dengiz sayyohi A. Mendanya de Neyra mahalliy aholidan oltinni almaştirib olganida orollarni «Solomonning oltin mamlakati»ga qiyos qilgan va orollarni şu nom bilan ataş odat bölib qolgan. 1885 y. orollar Germaniyaga tobe bölib qoldi, 1893 y. orollarning deyarli hammasi Buyuk Britaniyaga topşirildi. 1-jahon uruşidan keyin Bugenvil va Buka o.larini boşqariş uçun Avstraliyaga mandat berildi, jan. orollar ingliz protektorata bölib qolaverdi. 2-jahon uruşi vaqtida orollarda Yaponiya va Amerika qöşinlari örtasida janglar bölib ötdi. Uruşdan keyin milliy mustaqillik uçun harakat kuçaydi. 1976 y. mamlakatga içki özini özi boşqariş huquqi berildi, 1978 y. orollar mustaqillikka erişdi. SO. 1978 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 7 iyul — MustaqilliX kuni (1978).

Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. SO. leyboristlar partiyasi, 1988 y. tuzilgan; SO. liberal partiyasi, 1976 y. asos solingan; Xalq ittifoqçi partiyasi, 1979 y. taşkil etilgan; SO. milliy harakati partiyasi, 1993 y. tuzilgan; Taraqqiyparvar xalq partiyasi. SO. kasaba uyuşmalari kengaşi, 1986 y. tuzilgan.

Xöjaligi. Iqtisodiyotining asosini qişloq xöjaligi. taşkil etadi, aholining aksariyati şu sohada band. Tropik dehqonçilik ustun. Köp mikdorda kokos palmasi östiriladi, uning mevasidan kopra (mağiz) va kokos moyi olinadi. Kakao, ziravorlar, banan, ananas, şoli, yams, taro, yer yonğoq, tamaki va b. yetiştiriladi. Çöçqa, kramol, parranda boqiladi. Örmonlarda qimmatbaho nav yoğoç tayyorlanadi. Baliq ovlaş rivojlangan. Sanoati kiçikroq yoğoçsozlik, mebel, oziqovqat (yoğ, konserva, tamaki), jut, könçilik korxonalaridan iborat. Asbest, sovun, sintetik gazlama işlab çiqariladi. Yoğoç öymakorligi, böyra, savat töqiş, qayiq, sadaf buyumlar yasaş hunarmandçiligi mavjud. Keyingi yillarda sayyoxdik rivojlanmoqda. Yuklarning köp qismi dengiz orqali taşiladi. Avtomobil yöllari uz. 1330 km. Asosiy dengiz porti va xalqaro aerogyurti — Xoniara. Çetga kokos mağizi, palma moyi, yoğoç, kakao, muzlatilgan baliq çiqaradi. Çetdan oziqovqat, yoqilği, maşina, kimyoviy mol va b. oladi. Avstraliya, Yaponiya, Koreya Respublikasi, Buyuk Britaniya bilan savdo qiladi. Pul birligi — SO. dollari.

7 yoşdan 15 yoşgaça bölgan bolalarning ta'lim olişi majburiy. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 7 yil, örta maktabda 5 yil. Darslar ingliz tilida olib boriladi. Davlat maktablari bilan bir qatorda xususiy diniy maktablar ham bor. Xoniara ş.da un-t markazi (1970), ped. kolleji (1958), texnika in-ti (1969) mavjud. Xoniara ş.da Milliy kutubxona (1974), Milliy muzey, Botanika boği va Madaniy markaz faoliyat körsatadi.

Mahalliy tilda «Agrikalsa nius», «Solomon nius» jurnalilari, ingliz tilida «Solomon voys», «Solomon star» haftanomalari naşr etiladi. 1976 y.da SO. radioeşittiriş xizmati taşkil etilgan. 1996 y.dan telekörsatuvlar berib boriladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОЛОМОН ОРОЛЛАРИ (Solomon Islands) — Тинч океаннинг жан.ғарбий қисмида жойлашган давлат. Соломон о.ларининг жан.шарқий қисмини ва яқин атрофдаги СантаКрус ва б. оролларни ўз ичига олади. Майд. 28,45 минг км2. Аҳолиси 495 минг киши (2002). Пойтахти — Хониара ш. Маъмурий жиҳатдан 4 округга булинади.

Давлат тузуми. С. О. — Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига кирувчи мустақил давлат. Амалдаги конституцияси 1978 й. 7 июлда қабул қилинган. Давлат бошлиғи Буюк Британия қироличаси бўлиб, унинг номидан генерал-губернатор иш юритади, у мамлакат парламентининг тавсияси билан 5 й. муддатга СО. фукаролари орасидан тайинланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий парламент, ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.

Табиати. С. О. нинг аксари қисми вулкан отилиши натижасида ҳосил бўлган. Энг баланд жойи 2743 м (Бугенвиль о.да). Сўнмаган вулканлар, иссиқ булоқлар бор. Боксит, никель, фосфорит, олтин, мис конлари топилган. Иклими субэкваториал, жуда сернам. Ўртача ойлик тра 26—28°. Йиллик ёғин 2300—7500 мм. Дарёлари киска ва серсув. Оролларнинг кўп қисми доим яшил ўрмон билан қопланган (пальма, фикус ва б.). Қурғоқчил жойларда саванналар, сохилларда манфолар ўсади. Ҳайвонлардан каламуш, кўршапалак, тимсоҳ, калтакесак, илон, баҳайбат қурбақалар, қушлардан кабутар, тўтиқуш ва б. яшайди.

Аҳолисининг кўпчилиги (93%) меланезия ирқига мансуб бўлган, австронез ва папуас тилларида сўзлашувчи халқлардан иборат, қолганлари полинезияликлар. Улар йирик ороллар соҳили бўйидаги кичик қишлоқларда яшайди. Шаҳар аҳолиси 18%. Расмий тил — инглиз тили. Диндорларнинг аксарияти христианлар.

Тарихи. С.О.га карийб 6 минг йил аввал Папуа-Янги Гвинеядан қабилалар кўчиб бориб ўрнашган. 1568 й. испан денгиз сайёҳи А. Менданья де Нейра маҳаллий аҳолидан олтинни алмаштириб олганида оролларни «Соломоннинг олтин мамлакати»га қиёс қилган ва оролларни шу ном билан аташ одат бўлиб қолган. 1885 й. ороллар Германияга тобе бўлиб қолди, 1893 й. оролларнинг деярли ҳаммаси Буюк Британияга топширилди. 1-жаҳон урушидан кейин Бугенвиль ва Бука о.ларини бошқариш учун Австралияга мандат берилди, жан. ороллар инглиз протектората бўлиб қолаверди. 2-жаҳон уруши вақтида оролларда Япония ва Америка қўшинлари ўртасида жанглар бўлиб ўтди. Урушдан кейин миллий мустақиллик учун ҳаракат кучайди. 1976 й. мамлакатга ички ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқи берилди, 1978 й. ороллар мустақилликка эришди. СО. 1978 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 7 июль — МустақиллиХ куни (1978).

Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. СО. лейбористлар партияси, 1988 й. тузилган; СО. либерал партияси, 1976 й. асос солинган; Халқ иттифоқчи партияси, 1979 й. ташкил этилган; СО. миллий ҳаракати партияси, 1993 й. тузилган; Тараққийпарвар халқ партияси. СО. касаба уюшмалари кенгаши, 1986 й. тузилган.

Хўжалиги. Иқтисодиётининг асосини қишлоқ хўжалиги. ташкил этади, аҳолининг аксарияти шу соҳада банд. Тропик деҳқончилик устун. Кўп микдорда кокос пальмаси ўстирилади, унинг мевасидан копра (мағиз) ва кокос мойи олинади. Какао, зираворлар, банан, ананас, шоли, ямс, таро, ер ёнғоқ, тамаки ва б. етиштирилади. Чўчқа, крамол, парранда боқилади. Ўрмонларда қимматбаҳо нав ёғоч тайёрланади. Балиқ овлаш ривожланган. Саноати кичикроқ ёғочсозлик, мебель, озиқовқат (ёғ, консерва, тамаки), жут, кўнчилик корхоналаридан иборат. Асбест, совун, синтетик газлама ишлаб чиқарилади. Ёғоч ўймакорлиги, бўйра, сават тўқиш, қайиқ, садаф буюмлар ясаш ҳунармандчилиги мавжуд. Кейинги йилларда сайёхдик ривожланмоқда. Юкларнинг кўп қисми денгиз орқали ташилади. Автомобиль йўллари уз. 1330 км. Асосий денгиз порти ва халқаро аэрогюрти — Хониара. Четга кокос мағизи, пальма мойи, ёғоч, какао, музлатилган балиқ чиқаради. Четдан озиқовқат, ёқилғи, машина, кимёвий мол ва б. олади. Австралия, Япония, Корея Республикаси, Буюк Британия билан савдо қилади. Пул бирлиги — СО. доллари.

7 ёшдан 15 ёшгача бўлган болаларнинг таълим олиши мажбурий. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 7 йил, ўрта мактабда 5 йил. Дарслар инглиз тилида олиб борилади. Давлат мактаблари билан бир қаторда хусусий диний мактаблар ҳам бор. Хониара ш.да ун-т маркази (1970), пед. коллежи (1958), техника ин-ти (1969) мавжуд. Хониара ш.да Миллий кутубхона (1974), Миллий музей, Ботаника боғи ва Маданий марказ фаолият кўрсатади.

Маҳаллий тилда «Агрикалса ниус», «Соломон ниус» журналилари, инглиз тилида «Соломон войс», «Соломон стар» ҳафтаномалари нашр этилади. 1976 й.да СО. радиоэшиттириш хизмати ташкил этилган. 1996 й.дан телекўрсатувлар бериб борилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.