Somali
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 512–515-b. — ziyouz.com
Somali (Soomaaliya), Somali Demokratik Respublikasi (Jamhuuriyadda Dimoqraadiga yeye Soomaaliya) — Şim. Şarqiy Afrikada, Somali ya.o.da joylaşgan davlat. Mayd. 638 ming km2. Aholisi 7,8 mln. kişi (2002). Poytaxti — Mogadişo ş. Ma'muriy jihatdan 18 viloyat (region)ra bölinadi.
Davlat tuzumi. S. — respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1990 y. qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (2000 y.dan muvaqqat prezident Abdulqossim Salad Hasan). Qonun çiqaruvçi xrkimiyatni parlament (Ötiş milliy majlisi), ijroçi hokimiyatni boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Qirğoq çiziği kam parçalangan, sohilining aksari pasttekislik. S. hududining markaziy qismini 500—1500 m balandlikdagi plato egallagan. Uning şim. çekkalari balandlaşib borib, massivlarga bölingan. S. Afrika platformasining şim.şarqida joylaşgan. Eng baland joyi — Şimbiris toği (2406 m). Pyezokvars, tantal, niobiy, qalay, urantoriy, temir ruda va toştuz konlari bor. Iklimi ekvatorial, mussonli, qurğoqçil. Şim.da tropik çöl va çala çöl iqlim. Yillik yoğin jan. va ğarbda 500—600 mm, şarkda 100 mm gaça. Yomğir, asosan, apr.—iyul va okt.— dek. oylarida yoğadi. Şim.da yanv. ning örtaça t-rasi 25—30°, iyulda 32°. Asosiy daryolari — Juba va VabiŞabalining quyi oqimida kema qatnaydi. Hududining katta qismi çöl. Tuproği qizğişqönğir va qizilqönğir. Ösimlik siyrak. Daryo vodiylari va jan. dagi sohilda tropik örmonlar, toğlarda efir moyli daraxt va butazorlar, vohalarda xurmo va kokos palmazorlari bor. Jan. ğarbdagi savanna va çala çöllarda kiyik, zebra, qötos, jirafa, arslon, qoplon, sirtlon, çiyaböri, fil, tönğiz, daryolarda timsoh, örmonlarda maymunlar yaşaydi. Zaharli ilon, kuş köp.
Aholisining köpçiligi — somalilar (95%); arablar, afrikalik bantular va b. ham yaşaydi. Rasmiy til — somali va arab tillari. Şahar aholisi 37,2%. Hukmron din — islom. Yirik şaharlari — Mogadişo, Xargeysa, Berbera, Kisimayo, Baydabo.
Tarixi. S hududi qadimda Punt deb atalgan, bu yerda paleolit davridayoq manzilgohlar bölgan. Mil. 1-a.da yirik şaharlar paydo bölib, ularning aholisi arab, hind va yunonlar bilan savdo qilgan. 7—8-a.larda musulmon arablar köçib kela boşlagan. 12—16-a.larda Zeyla (Adal), Ifat, Hadya va b. sultonliklar bölgan. 16-a. oxiri — 17-a. boşlarida ular mayda amirliklarga bölinib ketgan. 17—19-a.larda S hududining bir qismi Ummon, Zanjibar sultonligi, Turkiya qöl ostida bölgan. 19-a. oxirida Somali ya.o.ni qölga kiritiş uçun Yevropa davlatlari özaro kuraş boşladi. 20-a. boşlariga kelib S. uç davlat (Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya) mustamlakasiga aylandi. Mustamlakaçilik hukmronligiga qarşi 1899— 1920 y.larda bir neça marta qözğolon kötarildi. 2-jahon uruşi vaqtida Italiya armiyasi Britaniya S.sini bosib oldi. 1941 y. boşlarida ingliz askarlari bu yerlardan Italiya armiyasini surib çiqarib, okkupatsiya tartibini örnatdi. Uruş yillarida dastlabki siyosiy taşkilotlar tuzildi. Uruşdan söng milliy ozodlik harakati avj oldi. 1960 y. sobiq Britaniya va Italiya S.lari birlaşib, mustaqil S. Respublikasi taşkil etildi. Ammo mamlakatda turli kuçlar örtasidagi özaro kuraş töxtamadi. 1969 y. harbiy töntariş sodir böldi, prezident A. A. Şermark öldirildi. S. Demokratik Respublika deb e'lon qilindi, hokimiyat harbiylar qöliga ötdi, general Muhammad Siad Barre prezident böldi. Bir qança ilğor islohotlar ötkazildi. 1991 y. yanv.da hukumat qöşinlari bilan muxolifatçi guruhlar örtasidagi qurolli töqnaşuvlar natijasida Birlaşgan S. kongressi (BSK) hokimiyatni qölga oldi, prezident M. S. Barre lavozimidan çetlatildi, Ali Mahdi Muhammad muvaqqat prezident etib tayinlandi. Öşa yil noyab.da BSK fraksiyalari örtasida mojaro çiqdi. General Muhammad Farah Aydid boşçiligidagi fraksiya muvaqqat prezident tarafdorlariga qarşi qurolli harakat boşladi. Uruğqabilaçilikka asoslangan guruhlarning mojarosi mamlakatda davlat hokimiyatining barbod bölişiga olib keldi. 1992 y. oktyabrda S. şimolida BMT tinçlikparvar kuçlari joylaştirildi. 2000 y. may — avg. oylarida Jibutining Arta ş.da Afrika va Yevropa davlatlari vositaçiligida ötkazilgan anjumanda S.dagi turli uruğlarning vakillari Ötiş milliy majlisi — parlamentni sayladilar, şu parlament mamlakatning muvaqqat prezidentini sayladi. S. — 1960 y.dan BMTa'zosi. Milliy bayrami — 1 iyul — Mustaqillik kuni (1960).
Siyosiy partiyalari va guruhlari, kasaba uyuşmalari. Birlaşgan S. kongressi, harbiy-siyosiy guruh, 1989 y. tuzilgan; S. inqilobiy sotsialistik partiyasi, 1976 y. ta'sis etilgan; S. milliy alyansi, harbiy-siyosiy guruh, 1992 y. taşkil qilingan. S. kasaba uyuşmalari umumiy federatsiyasi, 1977 y. tuzilgan.
Xöjaligi. S. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi. uluşi 59%, sanoat uluşi 10%, xizmat körsatiş sohasi uluşi 30 % dan ziyod.
Iqtisodiyotning asosini qişloq xöjaligi.., jumladan, köçmançi çorvaçilik taşkil etadi. Tuya, qoramol, qöy va eçki boqiladi. Q.x.da makkajöxori, oq jöxori, yer yonğoq, şoli va b. ekiladi. Çetga sotiş uçun banan, şakarqamiş, paxta, tamaki yetiştiriladi. Sohilda baliq ovlaş rivojlangan.
Sanoati, asosan, qişloq xöjaligi. xom aşyosi va baliqni qayta işlaydigan ayrim korxonalardan iborat. Kisimayodagi göşt k-ti, Mogadişodagi sut z-di, Laskoraydagi baliq konserva z-di, Jouhardagi qandşakar z-di ularning eng yiriklaridir. Töqimaçilik, könçilik, metall işlaş, paxta tozalaş, yoğ, binokorlik materiallari va b. korxonalar ham bor. Hunarmandçilik (zargarlik, qurolsozlik, suyak öymakorligi, töquvçilik, teri işlaş) rivojlangan. Oz miqdorda niobiy rudasi va toştuz qazib olinadi. T.y. yöq. Qattiq qoplamali avtomobil yöllari uz. 2 ming km. Asosiy dengiz portlari: Berbera, Mogadişo, Kisimayo, Merka. Mogadişoda xalqaro aeroport bor. Çetga tirik çorva (eksportning 80% dan ortiği), banan, göşt, xom teri, göşt va baliq konservasi, qimmatbaho yoğoç turlari çiqaradi. Çetdan sanoat mollari, maşina va transport uskunalari, neft maxsulotlari oladi. Saudiya Arabistoni, Yaponiya, Italiya, AQŞ, Germaniya va b. mamlakatlar bilan savdo qiladi. Pul birligi — somali şillingi.
Tibbiy xizmati. Aholiga tibbiy yordam davlat davolaş muassasalarida körsatiladi (1970 y.dan bepul.) Vraçlar Milliy un-tning tibbiyot ftida va çet ellarda tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 20-a. boşlarida diniy va asr örtalarida örta maktablar oçila boşladi. 1974 y. majburiy 8 y.lik ta'lim joriy etildi. Şundan söng quyidagi ta'lim tizimi vujudga keldi: 5—6 yoşli bolalar uçun diniy maktab, 7 yoşdan boşlab 4 y.lik boşlanğiç, 4 y.lik töliqsiz oraliq, 4 y.lik töliq örta maktab. Boşlanğiç maktab uçun öqituvçilar oraliq maktab negizida 3 y. davomida, oraliq maktab uçun öqituvçilar esa 4 y. davomida tayyorlanadi, hunartexnika tayyorgarligi 2—4 y. davomida amalga oşiriladi. Mogadişodagi S. milliy un-ti (1954)da darslar somali, arab, ingliz va italyan tillarida olib boriladi. Mogadişoda industrial, tibbiyot, dengizçilik va baliqçilik, veterinariya, islom maktablari, Burao va Xargeysada texnika kollejlari bor. Ilmiy muassasalari: Madaniyat akademiyasi (1972), Xaritagrafiya departamenti (1966), S. taraqqiyot va boşqaruv in-ti (1966), Geol. departamenti (1964), Markaziy qişloq xöjaligi. ilmiytadqiqrt st-yasi (1965), Gigiyena va kasalliklarning oldini oliş lab. va b. Milliy un-t kutubxonasi va b. kutubxonalar, Mogadişoda milliy muzey mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz.lari «Xiddigta Oktobar» («Oktyabr yulduzi», somali tilida çikddigan kundalik xukumat gaz., 1973 y.dan), «Xorseyd» («Ilğor», italyan va arab tillarida çikddigan xukumat haftanomasi, 1965 y.dan), «Xegan» («Sergak», ingliz tilida çikddigan xdftalik gaz., 1978 y.dan). S. milliy axborot agentligi (SONNA) hukumatga karaşli bölib, 1963 y.da taşkil etilgan. S. radioeşittiriş xizmati, Xargeysa radiosi, Mogadişo radiosi somali, arab, amxara, italyan, suaxili, fransuz va afar tillarida eşittiriş olib boradi. Milliy telekörsatuv xizmati 1983 y.dan işlaydi.
Adabiyoti. Somalilarning oğzaki ijodiyoti boy. Turli davrlarda sulton ViilVaal (16-a.), Raage Ugas (19-a. oxiri — 20-a. örtalari), milliy qahramon Muhammad bin Abdullo Sayd alXasan (1860—1920), Ali Dux, Kaman Bulxan (19-a. oxiri — 20-a. 40y.lari), laşkarboşi Ismoil Mire (1884—1950) kabi şoirlar maşhur bölgan. 2-jahon uruşidan keyin şoir Abdullohi Sulton (Timoadde), Abdullohi Qarşe (milliy madhiya muallifi), şoir va dramaturglar Husayn Ali Farah, Ali Sugulle, Hasan şayx Mömin milliy ozodlik va vatanparvarlik ruhida asarlar yozişdi. Qosim Hiloliy Skiffo, Abdulloqi Issa Sangub, Musohoji Ismoil Galal jöşqin şe'rlar bilan maydonga çikdilar. Nuriddin Farahning «Qiyşiq qobirğadan», Farah Muhammad Jomi Aulning «Jaholat — muhabbatning duşmani», Muhammad Daxir Afraxning «ManaFay» asarlari dastlabki somali romanlaridir. 20-a. oxirlarida Muhammad Ibrohim, Muhammad Xaşi Dama, Abdi Qays kabi adiblar ijod qila boşladilar.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Ötroq aholi novdadan töqib, sirti loy bilan suvalgan kulbalar va bostirmasimon sinçli imoratlar («mondullo»), köçmançilar esa novdadan töqilgan, somon, tuya terisi va böyra bilan qoplangan yiğma ötovlar («aggal»), sohil aholisi törtburçak, yassi tomli, ikki nişabli uylar («yariş») quradilar. 8-a.dan port şaharlarda arab me'morligi ruhida ohaktoşçiğanoqdan binolar, masjidlar barpo etilgan. Zeyladagi maçit (12-a.), Mogadişodagi ArbaRukun (1268), Faxriddin (1269), Abdul Aziz (1307), Bravadagi Abukar Said (15—16-a.lar) masjidlarining qoldiklari, Mogadişodagi minora (1238) saqlangan. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida şaharlar qurilişi qorişiq me'morlik ruhida olib borildi. 60y.lardan boşlab şaharlarni rejalaş va obodonlaştiriş işlari tartibga solindi, uyjoy qurilişi rivojlandi. Bu işlarga X. Diri va b. me'morlar boşçilik qildi. Jamoat va sanoat inşootlari qurildi, milliy ozodlik kuraşi qahramonlari şarafiga obidalar qöyiddi.
S.da tasviriy san'at unça rivojlanmagan. Qad. yodgorliklar — mil. av. 1ming y.lik — 600 y.larga mansub qoyalarga öyib işlangan yoki böyoq bilan çizilgan jonivorlarning rasmlari, toş qabrlar, naqşlangan yodgorlik toşlari saqlangan. 1960 y.dan keyin maxsus ta'lim olmagan bölsa ham rang-tasvirdan xabardor rassomlar işlay boşladi. Usta Abdi Muhammad mahalliy mavzularda manzarali kompozitsiyalarni çizadi, rassom Söfiy xalq turmuşi, mahalliy urfodatlarni ifodalaydi. Badiiy hunarmandlikda yoğoçsozlik katta örin egalladi. Yoğoçdan turli rözğor anjomlari, egar, bolalar öyinçoklari yasalib, ularga murakkab naqşlarsolinadi. Novdadan guldor savat, kajava, turli idiş, bezaklar yasaladi. Kulollik, könçilik rivojlangan. Köçmançilarda buqa, fil, karkidon terisidan egarjabduq, juzdon, soyabon, qin yasaş odat bölgan.
Musiqa madaniyati qadim zamonlarda vujudga kelgan. Örta asrlardagi S. musiqasida arab madaniyatining ta'siri seziladi. Bir qança xalqdarda, ayniqsa, köçmançilarda mehnat jarayoni va xalq turmuşi bilan boğliq bölgan qad. musiqa şakllari hali ham saqdanib qolgan. Ov bilan boğliq musiqiy janrlar keng tarqalgan. Hayvon qiyofasiga kirib ijro etiladigan, ov boşlanişiga, yomğir mavsumiga, nikoh töyiga, farzand tuğilişiga bağişlangan an'anaviy raqs va qöşiklar bor. Qişloq joylarda dala işlari, tuya suğoriş bilan boğliq qöşiqlar yoniga siyosiy voqealarga bağişlangan qöşiqlar (xess) qöşildi. Çolğu asboblari — çapua barabani deb atalgan marosim çolğusidan taşqari dumaari, medonde, nasaro deb atalgan kattakiçik barabanlar mavjud. Kinaanda udni, şareyero gitarani, seyeze bir torli skripkani eslatadi. Zamonaviy musiqada yevropaça san'atga, köprok, estrada janrlariga an'anaviy şooba, berey va b. uslublar singdirib yuborilgan. M. A. Sanguba, A. Naji, Ali Jerir kabi kompozitorlar, Muğammad Jama Jof, Ali Elmi kabi xonandalar, Xadida Abdullohi Dalles, Xarera Ismani Duniya kabi şoiraqöşiqçilar maşhur. Mogadişodagi Milliy teatrda musiqa festivallari ötkaziladi, Muhammad Issa rahbarligidagi S. raqs ansambli (1971 y.da tuzilgan) xorijiy mamlakatlarda gastrolda böladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОМАЛИ (Soomaaliya), Сомали Демократик Республикаси (Jamhuuriyadda Dimoqraadiga ее Soomaaliya) — Шим. Шарқий Африкада, Сомали я.о.да жойлашган давлат. Майд. 638 минг км2. Аҳолиси 7,8 млн. киши (2002). Пойтахти — Могадишо ш. Маъмурий жиҳатдан 18 вилоят (region)ra бўлинади.
Давлат тузуми. С. — республика. Амалдаги конституцияси 1990 й. қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (2000 й.дан муваққат президент Абдулқоссим Салад Ҳасан). Қонун чиқарувчи хркимиятни парламент (Ўтиш миллий мажлиси), ижрочи ҳокимиятни бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Қирғоқ чизиғи кам парчаланган, соҳилининг аксари пасттекислик. С. ҳудудининг марказий қисмини 500—1500 м баландликдаги плато эгаллаган. Унинг шим. чеккалари баландлашиб бориб, массивларга бўлинган. С. Африка платформасининг шим.шарқида жойлашган. Энг баланд жойи — Шимбирис тоғи (2406 м). Пьезокварц, тантал, ниобий, қалай, уранторий, темир руда ва тоштуз конлари бор. Иклими экваториал, муссонли, қурғоқчил. Шим.да тропик чўл ва чала чўл иқлим. Йиллик ёғин жан. ва ғарбда 500—600 мм, шаркда 100 мм гача. Ёмғир, асосан, апр.—июль ва окт.— дек. ойларида ёғади. Шим.да янв. нинг ўртача т-раси 25—30°, июлда 32°. Асосий дарёлари — Жуба ва ВабиШабалининг қуйи оқимида кема қатнайди. Ҳудудининг катта қисми чўл. Тупроғи қизғишқўнғир ва қизилқўнғир. Ўсимлик сийрак. Дарё водийлари ва жан. даги соҳилда тропик ўрмонлар, тоғларда эфир мойли дарахт ва бутазорлар, воҳаларда хурмо ва кокос пальмазорлари бор. Жан. ғарбдаги саванна ва чала чўлларда кийик, зебра, қўтос, жирафа, арслон, қоплон, сиртлон, чиябўри, фил, тўнғиз, дарёларда тимсоҳ, ўрмонларда маймунлар яшайди. Заҳарли илон, куш кўп.
Аҳолисининг кўпчилиги — сомалилар (95%); араблар, африкалик бантулар ва б. ҳам яшайди. Расмий тил — сомали ва араб тиллари. Шаҳар аҳолиси 37,2%. Ҳукмрон дин — ислом. Йирик шаҳарлари — Могадишо, Харгейса, Бербера, Кисимайо, Байдабо.
Тарихи. С ҳудуди қадимда Пунт деб аталган, бу ерда палеолит давридаёқ манзилгоҳлар бўлган. Мил. 1-а.да йирик шаҳарлар пайдо бўлиб, уларнинг аҳолиси араб, ҳинд ва юнонлар билан савдо қилган. 7—8-а.ларда мусулмон араблар кўчиб кела бошлаган. 12—16-а.ларда Зейла (Адал), Ифат, Ҳадя ва б. султонликлар бўлган. 16-а. охири — 17-а. бошларида улар майда амирликларга бўлиниб кетган. 17—19-а.ларда С ҳудудининг бир қисми Уммон, Занжибар султонлиги, Туркия қўл остида бўлган. 19-а. охирида Сомали я.о.ни қўлга киритиш учун Европа давлатлари ўзаро кураш бошлади. 20-а. бошларига келиб С. уч давлат (Буюк Британия, Франция, Италия) мустамлакасига айланди. Мустамлакачилик ҳукмронлигига қарши 1899— 1920 й.ларда бир неча марта қўзғолон кўтарилди. 2-жаҳон уруши вақтида Италия армияси Британия С.сини босиб олди. 1941 й. бошларида инглиз аскарлари бу ерлардан Италия армиясини суриб чиқариб, оккупация тартибини ўрнатди. Уруш йилларида дастлабки сиёсий ташкилотлар тузилди. Урушдан сўнг миллий озодлик ҳаракати авж олди. 1960 й. собиқ Британия ва Италия С.лари бирлашиб, мустақил С. Республикаси ташкил этилди. Аммо мамлакатда турли кучлар ўртасидаги ўзаро кураш тўхтамади. 1969 й. ҳарбий тўнтариш содир бўлди, президент А. А. Шермарк ўлдирилди. С. Демократик Республика деб эълон қилинди, ҳокимият ҳарбийлар қўлига ўтди, генерал Муҳаммад Сиад Барре президент бўлди. Бир қанча илғор ислоҳотлар ўтказилди. 1991 й. янв.да ҳукумат қўшинлари билан мухолифатчи гуруҳлар ўртасидаги қуролли тўқнашувлар натижасида Бирлашган С. конгресси (БСК) ҳокимиятни қўлга олди, президент М. С. Барре лавозимидан четлатилди, Али Маҳди Муҳаммад муваққат президент этиб тайинланди. Ўша йил нояб.да БСК фракциялари ўртасида можаро чиқди. Генерал Муҳаммад Фараҳ Айдид бошчилигидаги фракция муваққат президент тарафдорларига қарши қуролли ҳаракат бошлади. Уруғқабилачиликка асосланган гуруҳларнинг можароси мамлакатда давлат ҳокимиятининг барбод бўлишига олиб келди. 1992 й. октябрда С. шимолида БМТ тинчликпарвар кучлари жойлаштирилди. 2000 й. май — авг. ойларида Жибутининг Арта ш.да Африка ва Европа давлатлари воситачилигида ўтказилган анжуманда С.даги турли уруғларнинг вакиллари Ўтиш миллий мажлиси — парламентни сайладилар, шу парламент мамлакатнинг муваққат президентини сайлади. С. — 1960 й.дан БМТаъзоси. Миллий байрами — 1 июль — Мустақиллик куни (1960).
Сиёсий партиялари ва гуруҳлари, касаба уюшмалари. Бирлашган С. конгресси, ҳарбий-сиёсий гуруҳ, 1989 й. тузилган; С. инқилобий социалистик партияси, 1976 й. таъсис этилган; С. миллий альянси, ҳарбий-сиёсий гуруҳ, 1992 й. ташкил қилинган. С. касаба уюшмалари умумий федерацияси, 1977 й. тузилган.
Хўжалиги. С. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалиги. улуши 59%, саноат улуши 10%, хизмат кўрсатиш соҳаси улуши 30 % дан зиёд.
Иқтисодиётнинг асосини қишлоқ хўжалиги.., жумладан, кўчманчи чорвачилик ташкил этади. Туя, қорамол, қўй ва эчки боқилади. Қ.х.да маккажўхори, оқ жўхори, ер ёнғоқ, шоли ва б. экилади. Четга сотиш учун банан, шакарқамиш, пахта, тамаки етиштирилади. Соҳилда балиқ овлаш ривожланган.
Саноати, асосан, қишлоқ хўжалиги. хом ашёси ва балиқни қайта ишлайдиган айрим корхоналардан иборат. Кисимайодаги гўшт к-ти, Могадишодаги сут з-ди, Ласкорайдаги балиқ консерва з-ди, Жоуҳардаги қандшакар з-ди уларнинг энг йирикларидир. Тўқимачилик, кўнчилик, металл ишлаш, пахта тозалаш, ёғ, бинокорлик материаллари ва б. корхоналар ҳам бор. Ҳунармандчилик (заргарлик, қуролсозлик, суяк ўймакорлиги, тўқувчилик, тери ишлаш) ривожланган. Оз миқдорда ниобий рудаси ва тоштуз қазиб олинади. Т.й. йўқ. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллари уз. 2 минг км. Асосий денгиз портлари: Бербера, Могадишо, Кисимайо, Мерка. Могадишода халқаро аэропорт бор. Четга тирик чорва (экспортнинг 80% дан ортиғи), банан, гўшт, хом тери, гўшт ва балиқ консерваси, қимматбаҳо ёғоч турлари чиқаради. Четдан саноат моллари, машина ва транспорт ускуналари, нефть махсулотлари олади. Саудия Арабистони, Япония, Италия, АҚШ, Германия ва б. мамлакатлар билан савдо қилади. Пул бирлиги — сомали шиллинги.
Тиббий хизмати. Аҳолига тиббий ёрдам давлат даволаш муассасаларида кўрсатилади (1970 й.дан бепул.) Врачлар Миллий ун-тнинг тиббиёт фтида ва чет элларда тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. 20-а. бошларида диний ва аср ўрталарида ўрта мактаблар очила бошлади. 1974 й. мажбурий 8 й.лик таълим жорий этилди. Шундан сўнг қуйидаги таълим тизими вужудга келди: 5—6 ёшли болалар учун диний мактаб, 7 ёшдан бошлаб 4 й.лик бошланғич, 4 й.лик тўлиқсиз оралиқ, 4 й.лик тўлиқ ўрта мактаб. Бошланғич мактаб учун ўқитувчилар оралиқ мактаб негизида 3 й. давомида, оралиқ мактаб учун ўқитувчилар эса 4 й. давомида тайёрланади, ҳунартехника тайёргарлиги 2—4 й. давомида амалга оширилади. Могадишодаги С. миллий ун-ти (1954)да дарслар сомали, араб, инглиз ва итальян тилларида олиб борилади. Могадишода индустриал, тиббиёт, денгизчилик ва балиқчилик, ветеринария, ислом мактаблари, Бурао ва Харгейсада техника коллежлари бор. Илмий муассасалари: Маданият академияси (1972), Харитаграфия департаменти (1966), С. тараққиёт ва бошқарув ин-ти (1966), Геол. департаменти (1964), Марказий қишлоқ хўжалиги. илмийтадқиқрт ст-яси (1965), Гигиена ва касалликларнинг олдини олиш лаб. ва б. Миллий ун-т кутубхонаси ва б. кутубхоналар, Могадишода миллий музей мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ.лари «Хиддигта Октобар» («Октябрь юлдузи», сомали тилида чикддиган кундалик хукумат газ., 1973 й.дан), «Хорсейд» («Илғор», итальян ва араб тилларида чикддиган хукумат ҳафтаномаси, 1965 й.дан), «Хеган» («Сергак», инглиз тилида чикддиган хдфталик газ., 1978 й.дан). С. миллий ахборот агентлиги (СОННА) ҳукуматга карашли бўлиб, 1963 й.да ташкил этилган. С. радиоэшиттириш хизмати, Харгейса радиоси, Могадишо радиоси сомали, араб, амхара, итальян, суахили, француз ва афар тилларида эшиттириш олиб боради. Миллий телекўрсатув хизмати 1983 й.дан ишлайди.
Адабиёти. Сомалиларнинг оғзаки ижодиёти бой. Турли даврларда султон ВиилВаал (16-а.), Рааге Угас (19-а. охири — 20-а. ўрталари), миллий қаҳрамон Муҳаммад бин Абдулло Сайд алХасан (1860—1920), Али Дух, Каман Булхан (19-а. охири — 20-а. 40й.лари), лашкарбоши Исмоил Мире (1884—1950) каби шоирлар машҳур бўлган. 2-жаҳон урушидан кейин шоир Абдуллоҳи Султон (Тимоадде), Абдуллоҳи Қарше (миллий мадҳия муаллифи), шоир ва драматурглар Ҳусайн Али Фараҳ, Али Сугулле, Ҳасан шайх Мўмин миллий озодлик ва ватанпарварлик руҳида асарлар ёзишди. Қосим Ҳилолий Скиффо, Абдуллоқи Исса Сангуб, Мусоҳожи Исмоил Галал жўшқин шеърлар билан майдонга чикдилар. Нуриддин Фараҳнинг «Қийшиқ қобирғадан», Фараҳ Муҳаммад Жоми Аулнинг «Жаҳолат — муҳаббатнинг душмани», Муҳаммад Дахир Афрахнинг «МанаФай» асарлари дастлабки сомали романларидир. 20-а. охирларида Муҳаммад Иброҳим, Муҳаммад Хаши Дама, Абди Қайс каби адиблар ижод қила бошладилар.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Ўтроқ аҳоли новдадан тўқиб, сирти лой билан сувалган кулбалар ва бостирмасимон синчли иморатлар («мондулло»), кўчманчилар эса новдадан тўқилган, сомон, туя териси ва бўйра билан қопланган йиғма ўтовлар («аггал»), соҳил аҳолиси тўртбурчак, ясси томли, икки нишабли уйлар («яриш») қурадилар. 8-а.дан порт шаҳарларда араб меъморлиги руҳида оҳактошчиғаноқдан бинолар, масжидлар барпо этилган. Зейладаги мачит (12-а.), Могадишодаги АрбаРукун (1268), Фахриддин (1269), Абдул Азиз (1307), Бравадаги Абукар Саид (15—16-а.лар) масжидларининг қолдиклари, Могадишодаги минора (1238) сақланган. 19-а. охири — 20-а. бошларида шаҳарлар қурилиши қоришиқ меъморлик руҳида олиб борилди. 60й.лардан бошлаб шаҳарларни режалаш ва ободонлаштириш ишлари тартибга солинди, уйжой қурилиши ривожланди. Бу ишларга X. Дири ва б. меъморлар бошчилик қилди. Жамоат ва саноат иншоотлари қурилди, миллий озодлик кураши қаҳрамонлари шарафига обидалар қўйидди.
С.да тасвирий санъат унча ривожланмаган. Қад. ёдгорликлар — мил. ав. 1минг й.лик — 600 й.ларга мансуб қояларга ўйиб ишланган ёки бўёқ билан чизилган жониворларнинг расмлари, тош қабрлар, нақшланган ёдгорлик тошлари сақланган. 1960 й.дан кейин махсус таълим олмаган бўлса ҳам ранг-тасвирдан хабардор рассомлар ишлай бошлади. Уста Абди Муҳаммад маҳаллий мавзуларда манзарали композицияларни чизади, рассом Сўфий халқ турмуши, маҳаллий урфодатларни ифодалайди. Бадиий ҳунармандликда ёғочсозлик катта ўрин эгаллади. Ёғочдан турли рўзғор анжомлари, эгар, болалар ўйинчоклари ясалиб, уларга мураккаб нақшларсолинади. Новдадан гулдор сават, кажава, турли идиш, безаклар ясалади. Кулоллик, кўнчилик ривожланган. Кўчманчиларда буқа, фил, каркидон терисидан эгаржабдуқ, жуздон, соябон, қин ясаш одат бўлган.
Мусиқа маданияти қадим замонларда вужудга келган. Ўрта асрлардаги С. мусиқасида араб маданиятининг таъсири сезилади. Бир қанча халқдарда, айниқса, кўчманчиларда меҳнат жараёни ва халқ турмуши билан боғлиқ бўлган қад. мусиқа шакллари ҳали ҳам сақданиб қолган. Ов билан боғлиқ мусиқий жанрлар кенг тарқалган. Ҳайвон қиёфасига кириб ижро этиладиган, ов бошланишига, ёмғир мавсумига, никоҳ тўйига, фарзанд туғилишига бағишланган анъанавий рақс ва қўшиклар бор. Қишлоқ жойларда дала ишлари, туя суғориш билан боғлиқ қўшиқлар ёнига сиёсий воқеаларга бағишланган қўшиқлар (хесс) қўшилди. Чолғу асбоблари — чапуа барабани деб аталган маросим чолғусидан ташқари думаари, медонде, насаро деб аталган каттакичик барабанлар мавжуд. Кинаанда удни, шарееро гитарани, сеезе бир торли скрипкани эслатади. Замонавий мусиқада европача санъатга, кўпрок, эстрада жанрларига анъанавий шооба, берей ва б. услублар сингдириб юборилган. М. А. Сангуба, А. Нажи, Али Жерир каби композиторлар, Муғаммад Жама Жоф, Али Элми каби хонандалар, Хадида Абдуллоҳи Даллес, Харера Исмани Дуния каби шоирақўшиқчилар машҳур. Могадишодаги Миллий театрда мусиқа фестиваллари ўтказилади, Муҳаммад Исса раҳбарлигидаги С. рақс ансамбли (1971 й.да тузилган) хорижий мамлакатларда гастролда бўлади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.