Sotsiologiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 541–542-b. — ziyouz.com

Sotsiologiya (lot. societas — jamiyat va ...logiya) — bir butun tizim hisoblangan jamiyat haqidagi va ayrim ijtimoiy tartibotlar, jarayonlar, ijtimoiy guruxdar, şaxs va jamiyat munosabatlari töğrisidagi fan. S. ilmiy uslublar yordamida hosil qilingan empirik (tajribaga asoslangan) ma'lumotlarga tayanib umumlaşma xulosalar çiqara oladi. Şu tufayli jamiyatning rivojlaniş modellarini ilmiy asoslab beradi.

Jamiyat hayotini tuşuntirişga urinişlar antik davrda (Platon, Aristotel va b.) paydo böddi, tarix falsafasida davom etdi. Örtaosiyolik mutafakkirlar (Forobiy, Ibn Sino, Beruniy) asarlarida ham jamiyat, uning yaşaşi va rivojlanişi haqida muhim fikrlar bildirilgan. Sotsiologik tasavvur va qaraşlar 19-a.ning 1-yarmida O. Kont, G. Spenser kabi olimlar ijodi natijasida fan darajasiga kötarildi va qariyb 200 y.dan buyen rivojlanib kelmoqda. Turli davrlarda S.ning moxiyati turliça talqin etildi. Avvaliga u jamiyat haqidagi umumiy fan sifatida tuşunilgan. Ayni vaqtda uning aniq ilmiy uslublarini nazarda tutgan holda ijtimoiy fizika deb ham izohlangan (L. Ketle). Dastlab Yevropada taraqqiy etgan S. Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida keng ijtimoiy muammolarni dalil va asosli ravişda qöya boşladi (M. Veber, E. Dyurkheym, G. Zimmel (1858—1918), V. Pareto (1848—1923), P. Sorokin (1889—1968). Şu ma'noda u mohiyatan makrosotsiologiya edi. S.ning Amerikadagi rivoji esa, odatda, «kiçik» ijtimoiy hodisalarni örganuvçi mikrosotsiologiya tarzida yangi qirralarini namoyon etdi [J. Dyui (1859—1952), Ya. Moreno (1892—1974), J. Xomans (1910), E. Meyo (18801949) va b.]. Keyinçalik S.ning bu makro va mikro körinişlari T. Parsons (1902— 79), R. Merton (1910)ning nazariy işlarida va P. Lazersfeld (1901 — 76)ning empirik tadqiqotlar uslubiyatvda yagona tizimga keltirildi. Biroq S.ning predmeti va ijtimoiy amaliyot uçun ahamiyati xususidagi bahslar haligaça davom etib kelyapti, yangi S. yaratişga urinişlar töxtamayapti.

S. öz taraqqiyotining klassik davrida yaxlit bilimlar tizimi sifatida rivojlangan bölsa, keyin bu fanga turli oqimlar va yönalişlar kirib keda boşladi. Mexanistik nazariya tarafdorlari G. Ç. Keri (1798—1879), V. Ostvald (1853-1932), V. Pareto (1848— 1923) S.ni ijtimoiy dunyo fizikasi deb hisoblaşgan. Biologik nazariya, xususan, organik yönaliş (G. Spenser, L. Gumploviç), şuningdek, ijtimoiy darvinizm vakillari (Ç. Darvin va b.) jamiyatni biologik dunyo qonuniyatlaridan kelib çiqib izohlaşgan. Psixologik qaraşlarda [D. S. Mill (1806—73), MakDugall] jamiyat hayotidagi voqea va jarayonlar takdid nazariyasi, instinkt nazariyasi asosida psixologik jihatdan tuşuntirilgan. Xususan, 3. Freyd (jinsiy mayl), Ya. Moreno (jamiyatni individualpsixologik tuşuntiriş) qaraşlari keyinçalik kollektivpsixologik nazariyalarga olib keldi. Şu yönalişda ijtimoiypsixologik, bixevioristik, simvolik interaksionizm, ijtimoiy harakatlar nazariyalari rivojlandi.

Hoz. davrda funksionalizm zamonaviy ğarb S.sining asosiy yönalişlaridan biri hisoblanadi. Bu yönaliş vakillari (T. Parsons, R. Merton) jamiyatning funksional birligi, uning dinamik muvozanati muammolariga asosiy e'tiborni qaratadi. Formalsotsiologik yönaliş F. Tennis (1855—1936), G. Zimmel, L. fon Vize (1876—1969) kabi sotsiologdar ijodi ta'sirida mustahkamlandi va rivojlandi. Bu yönaliş vakillari ijtimoiy hodisalarning mazmunidan ham köra ularning şakliga köproq e'tibor berilsa, bu S. predmetiga mosroq böladi, deb hisoblaydi.

20-a.ning 2-yarmida yangi nazariya va oqimlar, xususan, «asosiy nazariya» (Glasser va Stress), refleksiv S, dialektik S, kundalik hayot S. si modellari şakllandi. Lekin şunga qaramay, yangi S.da 2 nazariy yönaliş aniq körinişga ega böldi: 1) radikal S. (jamiyatni jiddiy özgartiriş kerak, S. bunda muhim rol öynaydi, deb hisoblaydi); 2) gumanistik S. (insonning ijtimoiy tizimdagi yangi mavqeini, uning meyor yaratuvçanlik salohiyati, ruhiy jihatini tadqiq etişni ustuvor deb biladi). Bugungi kunga kelib S turli nazariyalar va bir neça soğalarni qamrab olgan bölişiga qaramay, mohiyatan yaxlit fan sifatida jadal rivojlanmoqda.

Özbekistonda ham S. öz tarixiga ega. U ijtimoiy borliq muammolari xususida asrlar davomida fikr yuritib kelgan ulamoyu şoirlar, mutafakkiru hukmdorlarning izlanişlarida öz ifodasini topgan. Buyuk vatandoşlarimiz boşqa sohalar kabi S.ning rivojlanişiga ham katta hissa qöşdilar. Mukammal jamiyat ğoyasi, davlatni boşqariş, jamiyatda şaxsning örni va roli masalalari ular yaratgan turli janrlardagi asarlarga mavzu bölganligiga qaramay S. fanini mustaqillikdan sönggina lozim darajada rivojlantiriş imkoniyati tuğildi. Özbekistonda keng kölamli nazariymetodologik muammolarni qöyiş, ijtimoiy dunyoga tahliliy nazar bilan qaraş könikmalari hosil qilinmoqda. S. faniga oid kitob va risolalar, darslik va qöllanmalar yaratiş hayotiy ehtiyojga aylanmoqda. Sotsiologik tafakkurni şakllantiriş, uni ta'lim tizimida, boşqaruvda, ommaviy axborot vositalari va b. sohalarda kengroq qöllaşga harakat qilinmoqda. Özbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilişi akademiyasida «S. va boşqaruv psixologiyasi» kafedrasi faoliyat yuritmoqda. Bir neça yillardan buyon «Ijtimoiy fikr» jamoatçilik fikrini örganiş markazi tomonidan sotsiologik sörovlar ötkaziş tajribasi töplandi. Bir neçta ilmiy muassasalar (ÖzMU, Özbekiston FA, viloyatlardagi un-tlar)da nazariy va amaliy tadqiqotlar olib borilmoqda. Kibernetik S. muammolari (akad. V. Krbulov), ijtimoiy jarayonlarni modellaştiriş (N. Aliqoriyev), jamoatçilik fikrini örganiş (R. Ubaydullayeva), demofafik jarayonlarni tadqiq etiş (O. Atamirzayev) yönalişlarida ilmiy işlar qilingan, milliy mentalitet (M. Bekmurodov, A. Begmatov), tafakkur tarzi (B. Farfiyev), mahalla fenomeni (K. Kalonov) örganilmoqda. Özbek olimlari, şuningdek, S.ning turli yönalişlari (nazariy S. — R. T. Ubaydullayeva; mehnat S.si — Q. Abduraxmonov, ekologik S. — A. Qahxrrov; din S.si — M. Ğaniyeva; siyosiy S. — A. Xolbekov) böyiça muayyan işlar qildilar.

Abduğani Xolbekov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СОЦИОЛОГИЯ (лот. societas — жамият ва ...логия) — бир бутун тизим ҳисобланган жамият ҳақидаги ва айрим ижтимоий тартиботлар, жараёнлар, ижтимоий гурухдар, шахс ва жамият муносабатлари тўғрисидаги фан. С. илмий услублар ёрдамида ҳосил қилинган эмпирик (тажрибага асосланган) маълумотларга таяниб умумлашма хулосалар чиқара олади. Шу туфайли жамиятнинг ривожланиш моделларини илмий асослаб беради.

Жамият ҳаётини тушунтиришга уринишлар антик даврда (Платон, Аристотель ва б.) пайдо бўдди, тарих фалсафасида давом этди. Ўртаосиёлик мутафаккирлар (Форобий, Ибн Сино, Беруний) асарларида ҳам жамият, унинг яшаши ва ривожланиши ҳақида муҳим фикрлар билдирилган. Социологик тасаввур ва қарашлар 19-а.нинг 1-ярмида О. Конт, Г. Спенсер каби олимлар ижоди натижасида фан даражасига кўтарилди ва қарийб 200 й.дан буен ривожланиб келмоқда. Турли даврларда С.нинг мохияти турлича талқин этилди. Аввалига у жамият ҳақидаги умумий фан сифатида тушунилган. Айни вақтда унинг аниқ илмий услубларини назарда тутган ҳолда ижтимоий физика деб ҳам изоҳланган (Л. Кетле). Дастлаб Европада тараққий этган С. Ғарбий Европа мамлакатларида кенг ижтимоий муаммоларни далил ва асосли равишда қўя бошлади (М. Вебер, Э. Дюркҳейм, Г. Зиммель (1858—1918), В. Парето (1848—1923), П. Сорокин (1889—1968). Шу маънода у моҳиятан макросоциология эди. С.нинг Америкадаги ривожи эса, одатда, «кичик» ижтимоий ҳодисаларни ўрганувчи микросоциология тарзида янги қирраларини намоён этди [Ж. Дьюи (1859—1952), Я. Морено (1892—1974), Ж. Хоманс (1910), Э. Мэйо (18801949) ва б.]. Кейинчалик С.нинг бу макро ва микро кўринишлари Т. Парсонс (1902— 79), Р. Мертон (1910)нинг назарий ишларида ва П. Лазерсфельд (1901 — 76)нинг эмпирик тадқиқотлар услубиятвда ягона тизимга келтирилди. Бироқ С.нинг предмети ва ижтимоий амалиёт учун аҳамияти хусусидаги баҳслар ҳалигача давом этиб келяпти, янги С. яратишга уринишлар тўхтамаяпти.

С. ўз тараққиётининг классик даврида яхлит билимлар тизими сифатида ривожланган бўлса, кейин бу фанга турли оқимлар ва йўналишлар кириб кеда бошлади. Механистик назария тарафдорлари Г. Ч. Кэри (1798—1879), В. Оствальд (1853-1932), В. Парето (1848— 1923) С.ни ижтимоий дунё физикаси деб ҳисоблашган. Биологик назария, хусусан, органик йўналиш (Г. Спенсер, Л. Гумплович), шунингдек, ижтимоий дарвинизм вакиллари (Ч. Дарвин ва б.) жамиятни биологик дунё қонуниятларидан келиб чиқиб изоҳлашган. Психологик қарашларда [Д. С. Милль (1806—73), МакДугалл] жамият ҳаётидаги воқеа ва жараёнлар такдид назарияси, инстинкт назарияси асосида психологик жиҳатдан тушунтирилган. Хусусан, 3. Фрейд (жинсий майл), Я. Морено (жамиятни индивидуалпсихологик тушунтириш) қарашлари кейинчалик коллективпсихологик назарияларга олиб келди. Шу йўналишда ижтимоийпсихологик, бихевиористик, символик интеракционизм, ижтимоий ҳаракатлар назариялари ривожланди.

Ҳоз. даврда функционализм замонавий ғарб С.сининг асосий йўналишларидан бири ҳисобланади. Бу йўналиш вакиллари (Т. Парсонс, Р. Мертон) жамиятнинг функционал бирлиги, унинг динамик мувозанати муаммоларига асосий эътиборни қаратади. Формалсоциологик йўналиш Ф. Теннис (1855—1936), Г. Зиммель, Л. фон Визе (1876—1969) каби социологдар ижоди таъсирида мустаҳкамланди ва ривожланди. Бу йўналиш вакиллари ижтимоий ҳодисаларнинг мазмунидан ҳам кўра уларнинг шаклига кўпроқ эътибор берилса, бу С. предметига мосроқ бўлади, деб ҳисоблайди.

20-а.нинг 2-ярмида янги назария ва оқимлар, хусусан, «асосий назария» (Глассер ва Стресс), рефлексив С, диалектик С, кундалик ҳаёт С. си моделлари шаклланди. Лекин шунга қарамай, янги С.да 2 назарий йўналиш аниқ кўринишга эга бўлди: 1) радикал С. (жамиятни жиддий ўзгартириш керак, С. бунда муҳим роль ўйнайди, деб ҳисоблайди); 2) гуманистик С. (инсоннинг ижтимоий тизимдаги янги мавқеини, унинг меъёр яратувчанлик салоҳияти, руҳий жиҳатини тадқиқ этишни устувор деб билади). Бугунги кунга келиб С турли назариялар ва бир неча соғаларни қамраб олган бўлишига қарамай, моҳиятан яхлит фан сифатида жадал ривожланмоқда.

Ўзбекистонда ҳам С. ўз тарихига эга. У ижтимоий борлиқ муаммолари хусусида асрлар давомида фикр юритиб келган уламою шоирлар, мутафаккиру ҳукмдорларнинг изланишларида ўз ифодасини топган. Буюк ватандошларимиз бошқа соҳалар каби С.нинг ривожланишига ҳам катта ҳисса қўшдилар. Мукаммал жамият ғояси, давлатни бошқариш, жамиятда шахснинг ўрни ва роли масалалари улар яратган турли жанрлардаги асарларга мавзу бўлганлигига қарамай С. фанини мустақилликдан сўнггина лозим даражада ривожлантириш имконияти туғилди. Ўзбекистонда кенг кўламли назарийметодологик муаммоларни қўйиш, ижтимоий дунёга таҳлилий назар билан қараш кўникмалари ҳосил қилинмоқда. С. фанига оид китоб ва рисолалар, дарслик ва қўлланмалар яратиш ҳаётий эҳтиёжга айланмоқда. Социологик тафаккурни шакллантириш, уни таълим тизимида, бошқарувда, оммавий ахборот воситалари ва б. соҳаларда кенгроқ қўллашга ҳаракат қилинмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат ва жамият қурилиши академиясида «С. ва бошқарув психологияси» кафедраси фаолият юритмоқда. Бир неча йиллардан буён «Ижтимоий фикр» жамоатчилик фикрини ўрганиш маркази томонидан социологик сўровлар ўтказиш тажрибаси тўпланди. Бир нечта илмий муассасалар (ЎзМУ, Ўзбекистон ФА, вилоятлардаги ун-тлар)да назарий ва амалий тадқиқотлар олиб борилмоқда. Кибернетик С. муаммолари (акад. В. Крбулов), ижтимоий жараёнларни моделлаштириш (Н. Алиқориев), жамоатчилик фикрини ўрганиш (Р. Убайдуллаева), демофафик жараёнларни тадқиқ этиш (О. Атамирзаев) йўналишларида илмий ишлар қилинган, миллий менталитет (М. Бекмуродов, А. Бегматов), тафаккур тарзи (Б. Фарфиев), маҳалла феномени (К. Калонов) ўрганилмоқда. Ўзбек олимлари, шунингдек, С.нинг турли йўналишлари (назарий С. — Р. Т. Убайдуллаева; меҳнат С.си — Қ. Абдурахмонов, экологик С. — А. Қаҳхрров; дин С.си — М. Ғаниева; сиёсий С. — А. Холбеков) бўйича муайян ишлар қилдилар.

Абдуғани Холбеков.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.