Sotsiologiya
SaqlaşÖqiş: 3 daqiqa
Sotsiologiya (lotinça societas — «jamiyat» va yunonça logos — «ta'limot») — jamiyatni yaxlit tizim sifatida, şuningdek undagi ijtimoiy institutlar, jarayonlar, guruhlar hamda şaxs va jamiyat orasidagi munosabatlarni örganadigan fan. ÖzME'ga köra, sotsiologiya ilmiy usullar yordamida töplangan empirik, ya'ni tajribaga asoslangan ma'lumotlarga tayanib umumlaştiruvçi xulosalar çiqaradi va jamiyat rivojining modellarini ilmiy asoslaydi. Rusça Vikipediya uni odamlar guruhlari va jamoalarining birgalikdagi hayoti haqidagi fan deb ta'riflaydi.12
Predmeti
13Rusça Vikipediyaga köra, sotsiologlar ijtimoiy voqelikka turliça yondaşadi: ayrimlari uni tuzilmalar majmui sifatida, boşqalari esa alohida kişilarning harakatlari va özaro ta'siri natijasi sifatida tasvirlaydi. Fan oila, ta'lim, din, ommaviy axborot vositalari, fan kabi ijtimoiy hayot sohalarini, ijtimoiy tengsizlik, sinf va maqom, qaşşoqlik, ijtimoiy tabaqalaniş va harakatçanlik masalalarini, inson madaniy me'yorlarni qanday özlaştirişi va ulardan qanday oğişini tadqiq etadi. Tadqiqotlar miqdoriy (sörovlar, statistika) va sifat (kuzatuv, suhbat) usullarida olib boriladi.
Kelib çiqişi
13Jamiyat hayotini tuşuntirişga urinişlar antik davrdayoq — Platon va Aristotel asarlarida paydo bölgan va tarix falsafasida davom etgan. ÖzME'ga köra, Markaziy Osiyo mutafakkirlari — Al-Forobiy, Abu Ali ibn Sino va Abu Rayhon Beruniy asarlarida ham jamiyat, uning yaşaşi va rivojlanişi haqida muhim fikrlar bildirilgan. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, 14-asrda yaşagan arab mutafakkiri Ibn Xaldun jamiyatni ilmiy örganişga, ijtimoiy hodisalar sabablarini aniqlaşga va tsivilizatsiyalarni soliştirişga intilgan; ba'zi manbalar uni sotsiologiyaning otasi deb ham ataydi.
Inglizça Vikipediyaga köra, «sotsiologiya» atamasini birinçi bölib 1780-yilda fransuz yozuvçisi Emmanuel Syeyes naşr etilmagan qölyozmasida qöllagan, keyinroq, 1838-yilda fransuz faylasufi Ogyust Kont uni mustaqil ravişda jamiyatga yangi nazar sifatida ta'riflagan. ÖzME'ga köra, 19-asrning birinçi yarmida Kont va Gerbert Spenser işlari tufayli sotsiologik qaraşlar mustaqil fan darajasiga kötarilgan. Dastlab u jamiyat haqidagi umumiy fan sifatida tuşunilgan, belgiyalik Adolf Ketle esa uni «ijtimoiy fizika» deb atagan.
Institutsionallaşuvi
13Rusça Vikipediyaga köra, zamonaviy sotsiologiyaning asoslarini Karl Marks, Emil Dyurkgeym va Maks Veber qöygan. Inglizça Vikipediyaga köra, dunyodagi ilk sotsiologiya fakulteti 1892-yilda Albion Smoll tomonidan Çikago universitetida oçilgan, 1895-yilda «American Journal of Sociology» jurnali taşkil etilgan. Xuddi şu yili Dyurkgeym Bordo universitetida Yevropadagi birinçi sotsiologiya kafedrasini tuzgan va «Sotsiologik metod qoidalari» asarini çop ettirgan. Rusça Vikipediyaga köra, Veber 1919-yilda Germaniyadagi ilk sotsiologiya kafedrasiga boşçilik qilgan.
ÖzME'ga köra, Yevropada sotsiologiya keng ijtimoiy muammolarni qöygan va mohiyatan makrosotsiologiya bölgan; bu yönalişda Veber, Dyurkgeym, Georg Zimmel, Vilfredo Pareto va Pitirim Sorokin işlagan. Amerikada esa fan köproq kiçik guruhlar va kundalik özaro munosabatlarni örganuvçi mikrosotsiologiya sifatida rivojlangan (Jon Dyui, Yakob Moreno, Jorj Xomans, Elton Meyo). Keyinroq bu ikki yönaliş Talkott Parsons va Robert Merton nazariy işlarida hamda Pol Lazarsfeldning empirik tadqiqot uslubiyatida birlaştirilgan.
Asosiy yönalişlari
13ÖzME'ga köra, sotsiologiya tarixida turli maktablar şakllangan. Mexanistik nazariya tarafdorlari jamiyatni «ijtimoiy fizika» deb bilgan; organik yönaliş va ijtimoiy darvinizm vakillari jamiyatni biologiya qonuniyatlari asosida tuşuntirgan; psixologik maktab ijtimoiy jarayonlarni taqlid va instinkt nazariyalari orqali izohlagan. Keyinçalik ijtimoiy-psixologik, bixevioristik, ramziy interaksionizm va ijtimoiy harakat nazariyalari rivojlangan. Formal sotsiologiya (Ferdinand Tyonnis, Zimmel, Leopold fon Vize) ijtimoiy hodisalarning mazmunidan köra şakliga urğu bergan.
Rusça Vikipediya asosiy nazariy an'analarni uç guruhga ajratadi: tizimni ijtimoiy integratsiya, vazifalar taqsimoti hamda umumiy me'yor va qadriyatlar orqali tuşuntiruvçi tuzilmaviy funksionalizm; sinflar va guruhlar orasidagi ziddiyat va tengsizlikka urğu beruvçi konflikt yondaşuvi; ijtimoiy harakatlarning ma'nosini anglaşga qaratilgan interpretativ sotsiologiya. 21-asr boşida eng keng tarqalgan yondaşuv — ijtimoiy hodisalar ijtimoiy munosabatlar doirasida qanday yaratilişini tahlil qiluvçi ijtimoiy konstruktivizm. ÖzME 20-asrning ikkinçi yarmida radikal va gumanistik sotsiologiya, refleksiv sotsiologiya va kundalik hayot sotsiologiyasi kabi oqimlar paydo bölganini qayd etadi.
Özbekistonda
13ÖzME'ga köra, mustaqillikdan keyin Özbekistonda sotsiologiyani fan sifatida rivojlantiriş uçun yangi imkoniyatlar paydo bölgan. Davlat va jamiyat qurilişi akademiyasida sotsiologiya va boşqaruv psixologiyasi kafedrasi, «Ijtimoiy fikr» jamoatçilik fikrini örganiş markazi taşkil etilgan, Özbekiston Milliy universiteti va Fanlar akademiyasida tadqiqotlar olib borilgan. Olimlar demografik jarayonlar, jamoatçilik fikri, ijtimoiy jarayonlarni modellaştiriş, mahalla hodisasi, mehnat, din, ekologiya va siyosat sotsiologiyasi kabi yönalişlarda ilmiy işlar qilgan.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Sotsiologiya // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/3410 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APASotsiologiya. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/3410
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/3410
Manbalar
3 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Социологияru.wikipedia.org
- 2Inglizça Vikipediya: Sociologyen.wikipedia.org
- 3ÖzME, 8-jild, 541–542-b.manbaa.uz · ÖzME, 8-jild, 541–542-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.