Sovet ittifoqi kommunistik partiyasi
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 478–480-b. — ziyouz.com
Sovet ittifoqi kommunistik partiyasi (KPSS) 18981991 y. larda Rossiya, RSFSR, SSSRda faoliyat körsatgan siyosiy partiya. 1898 i. martdan — RSDRP, 1917 i. apr.dan — RSDRP(b), 1918 y. martdan — RKP(b), 1925 y.dek.dan VKP(b), 1952 y. okt.dan — KPSS. Dastlab sotsialdemokratik işçilar partiyasi sifatida taşkil topdi. 1903 i. iyul—avg.da bölgan partiyaning 2syezdida u bolşeviklar va menşeviklarta ajraldi. Bolşeviklarga V. I. Lenin, menşeviklarga L. Martov va G. V. Plexanov yetakçilik qilgan. 1917 y.gi Oktyabr töntarişi natijasida bolşeviklar Rossiyada hokimiyat tepasiga keldi va avval V. I. Lenin, keyinçalik (1920 y.lardan) I.V. Stalin boşçiligida davlat totalitar rejimining tayançi bölib qoldi. KPSS a'zolari soni 1917 y. taxm. 40.000 kişini taşkil etgan bölsa, 80y.larning örtalarida 19 mln. kişigaça yetdi. Partiyaning 8syezdida (1919) qabul qilingan dastur kapitalizmdan sotsializmga ötiş prinsiplarini umumiy tarzda e'lon qildi. 1920 y.lar boşiga kelib bolşevik rahbarlar mamlakatdagi boşqa barça siyosiy partiyalar faoliyatini man qildi. Kommunistik partiya markazda ham, joylarda ham hokimiyatning barça dastaklarini öz qöliga olgan yagona siyosiy partiya bölib qoldi. 1922 y.dan partiya MK boş kotibi lavozimini egallab kelgan I. V. Stalin guruxi partiyaning Trotskiy va Zinovyev, Buxarin va Rikov singari boşqa rahbarlari ustidan keskin kuraşlarda ğalaba qozonişi (20y.larning oxiri — 30y.larning boşi) oqibatida bir partiyalik tizim mustahkamlandi. Ommaviy qirğinlar kuçayib, ularga KPSS rahnamolik qildi. 20syezd (1956)da N. S. Xruşçyov boşliq partiya rahbarligining bir qismi Stalin şaxsiga siğinişni, nohaq qatağonlar va rahbarlikning avtoritar usullarini foş qilib çikdi. KPSS ning 22 syezdida (1961) qabul qilintan partiyaning yangi dasturida SSSR da sotsializm «töla va uzilkesil» ğalaba qozonganligidan kelib çiqib, mamlakat «kommunizm kurilişi avj oldirilgan» davrga kirganligi e'lon qilindi. Ammo keyingi voqealar bu dasturdagi asosiy qoidalar xomxayolligini körsatdi. 60y.larning oxiridan boşlab partiya va u boşçilik qilayotgan siyosiy tizim turğunlikbosqiçiga kirdi, partiya raxbarligidaL. I. Brejnev boşçiligidagi konservativ kuçlar ustunlik qildi; mamlakatning iqtisodiy rivojlaniş sur'atlari keskin pasaydi. SSSR Konstitutsiyasi (1977) KPSS ning sovet jamiyatining raxbar va yönaltiruvçi kuçi sifatidagi mavqeini huquqiy jihatdan mustahkamlab köydi. 1985 y.dan M. S. Gorbaçev boşçiligidagi partiyaning oliy rahbarligi sovet jamiyatini qayta quriş va demokratiyalaştirişgaurindi. KPSSning 27syezdi (1986) «!gngi tahrir»dagi dasturni qabul qildi. Unda «kommunizm kurilişi» töğrisidagi qoida «sotsializmni takomillaştiriş» töğrisidagi tezis b-n almaştiriddi. 28syezd (1990) keskin bahslardan söng 1986 y.gi dasturni amalda bekorqilgan va KPSSning astasekin «demokratok sotsializm» pozitsiyalariga ötişini e'lon qilgan partiya «platformasi»ni tasdikladi. Bu paytga kelib KPSS içida birbiriga qarşi turgan bir qança oqimlar paydo böldi. KPSS va sovet jamiyatidagi tanazzul tobora kuçaydi. 1991 y. Rossiya Federatsiyasining Prezidenti B. N. Yelsin farmoni b-n KPSS faoliyati Rossiya hududida tuxtatildi va partiyaning taşkiliy tuzilmalari tarqatib yuborildi. 1992 i. va undan keyingi yillar Rossiyada bir kança kommunistax partiyalar va taşkilotlar tuzildi. Ularning eng yirigi Rossiya Federatsiyasi Kommunistik partiyasi (KPRF) hisoblanadi.
KPSS rahbarligi davrida butun jamiyat, aslida, «kommunist — komsomol — pioner — oktyabryat» zanjiriga birlaştirilgan edi. Erkin fikr man qilindi, kommunistik ğoyani qabul qilmaganlar tazyiq va ta'qibga uçradi, duşman sifatida yöqotib borildi. KPSS siyosati natijasida mamlakatda xalqdan ajralib qolgan, işi b-n sözi mos kelmaydigan, faqat öz manfaatini öylaydigan, jamiyatda boşqalardan köra yaxşiroq yaşaydigan öziga xos siyosiy qatlam vujudga keldi. KPSS baynalmilal siyosatga amal qiliş bahonasida öz ğoyasi va ta'sirini jahonga tarqatişga, xalqaro kommunistik harakatni kuçaytirişga urindi. Şu asosda 2-jahon uruşidan keyin Şarqiy Yevropa davlatlari, keyinroq Osiyo va Afrikadagi ayrim mamlakatlarga, Kubaga marksçaleninça ğoya tiqiştirildi. Natijada dunyoda mafkuraviy-siyosiy qaramaqarşiliklar kuçaydi.
Özbekiston Kommunistik partiyasi (ÖzKP) KPSSning tarkibiy qismi bölgan edi. 1918 y. Turkiston kom partiyasi, Buxoro kompartiyasi va 1920 y. Xorazm kompartiyasi tuzilgan. Bu partiya taşkilotlari asosida ÖzKP özining 1925 y. 6—12 fev.da Buxoroda bölgan 1syezdida taşkiliy jihatdan rasmiylaşgan. Öşa paytda tarkibida 8350 nafar partiya a'zosi bor edi. 1988 y. boşlarida Özbekiston kommunistlari 640.677 kişi bölgan. Özbek xalqi tarixida 20-a.da yuz bergan köplab fojiali sahifalar kommunistik partiya faoliyati b-n boğliqsir. Bu partiyaning mutlaqhukmronligi butun ittifoqda bölgani kabi Özbekistonning ijtimoiy-siyosiy hayotiga ham salbiy ta'sir körsatdi. Özbekiston partiya taşkiloti respublika manfaatlarini hisobga olmasdan (köpinça bu manfaatlarga zid keladigan) Moskvada işlab çiqilgan qarorlarni bajarib keldi. Ma'muriybuyruqbozlik usullari b-n iş olib borgan partiya qömitalari joylardagi har qanday mustaqil fikr va taşabbuslarni böğar, demokratik asoslarni yöqqa çiqarardi. Markaz VKP(b) MK Örta Osiyo byurosi orqali Özbekistondagi vaziyatni boşqarib turgan. Keyinçalik respublikalarni boşkariş uçun «ikkinçi kotib» tartiboti şakllantirildi. Özbekiston KP MK va viloyatlarning partiya qömitalarida 2kotiblar qölida amalda butun qokimiyat töplangan. Hukmron kompartiya rejimiga qarşi çiqqan barça kişilar, özbek xalqining va öz yurtining manfaatlarini himoya qilganlar qatağonga uçradi (q. Repressiya). Özbekiston mustaqillikka erişgaç, mohiyat e'tiboriga köra özbek xalqining milliy tabiati va kadriyatlariga zid bölgan, çetdan zöravonlik b-n joriy etilgan kommunistik partiya faoliyati tuxtatildi.
Ad.: Özbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida], T., 2000; Turkestan v naçale 20veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000.
Q.: Repressiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОВЕТ ИТТИФОҚИ КОММУНИСТИК ПАРТИЯСИ (КПСС) 18981991 й. ларда Россия, РСФСР, СССРда фаолият кўрсатган сиёсий партия. 1898 и. мартдан — РСДРП, 1917 и. апр.дан — РСДРП(б), 1918 й. мартдан — РКП(б), 1925 й.дек.дан ВКП(б), 1952 й. окт.дан — КПСС. Дастлаб социалдемократик ишчилар партияси сифатида ташкил топди. 1903 и. июль—авг.да бўлган партиянинг 2съездида у большевиклар ва меньшевикларта ажралди. Большевикларга В. И. Ленин, меньшевикларга Л. Мартов ва Г. В. Плеханов етакчилик қилган. 1917 й.ги Октябрь тўнтариши натижасида большевиклар Россияда ҳокимият тепасига келди ва аввал В. И. Ленин, кейинчалик (1920 й.лардан) И.В. Сталин бошчилигида давлат тоталитар режимининг таянчи бўлиб қолди. КПСС аъзолари сони 1917 й. тахм. 40.000 кишини ташкил этган бўлса, 80й.ларнинг ўрталарида 19 млн. кишигача етди. Партиянинг 8съездида (1919) қабул қилинган дастур капитализмдан социализмга ўтиш принципларини умумий тарзда эълон қилди. 1920 й.лар бошига келиб большевик раҳбарлар мамлакатдаги бошқа барча сиёсий партиялар фаолиятини ман қилди. Коммунистик партия марказда ҳам, жойларда ҳам ҳокимиятнинг барча дастакларини ўз қўлига олган ягона сиёсий партия бўлиб қолди. 1922 й.дан партия МК бош котиби лавозимини эгаллаб келган И. В. Сталин гурухи партиянинг Троцкий ва Зиновьев, Бухарин ва Риков сингари бошқа раҳбарлари устидан кескин курашларда ғалаба қозониши (20й.ларнинг охири — 30й.ларнинг боши) оқибатида бир партиялик тизим мустаҳкамланди. Оммавий қирғинлар кучайиб, уларга КПСС раҳнамолик қилди. 20съезд (1956)да Н. С. Хрушчёв бошлиқ партия раҳбарлигининг бир қисми Сталин шахсига сиғинишни, ноҳақ қатағонлар ва раҳбарликнинг авторитар усулларини фош қилиб чикди. КПСС нинг 22 съездида (1961) қабул қилинтан партиянинг янги дастурида СССР да социализм «тўла ва узилкесил» ғалаба қозонганлигидан келиб чиқиб, мамлакат «коммунизм курилиши авж олдирилган» даврга кирганлиги эълон қилинди. Аммо кейинги воқеалар бу дастурдаги асосий қоидалар хомхаёллигини кўрсатди. 60й.ларнинг охиридан бошлаб партия ва у бошчилик қилаётган сиёсий тизим турғунликбосқичига кирди, партия рахбарлигидаЛ. И. Брежнев бошчилигидаги консерватив кучлар устунлик қилди; мамлакатнинг иқтисодий ривожланиш суръатлари кескин пасайди. СССР Конституцияси (1977) КПСС нинг совет жамиятининг рахбар ва йўналтирувчи кучи сифатидаги мавқеини ҳуқуқий жиҳатдан мустаҳкамлаб кўйди. 1985 й.дан М. С. Горбачев бошчилигидаги партиянинг олий раҳбарлиги совет жамиятини қайта қуриш ва демократиялаштиришгауринди. КПССнинг 27съезди (1986) «!гнги таҳрир»даги дастурни қабул қилди. Унда «коммунизм курилиши» тўғрисидаги қоида «социализмни такомиллаштириш» тўғрисидаги тезис б-н алмаштиридди. 28съезд (1990) кескин баҳслардан сўнг 1986 й.ги дастурни амалда бекорқилган ва КПССнинг астасекин «демократок социализм» позицияларига ўтишини эълон қилган партия «платформаси»ни тасдиклади. Бу пайтга келиб КПСС ичида бирбирига қарши турган бир қанча оқимлар пайдо бўлди. КПСС ва совет жамиятидаги таназзул тобора кучайди. 1991 й. Россия Федерациясининг Президенти Б. Н. Ельцин фармони б-н КПСС фаолияти Россия ҳудудида тухтатилди ва партиянинг ташкилий тузилмалари тарқатиб юборилди. 1992 и. ва ундан кейинги йиллар Россияда бир канча коммунистах партиялар ва ташкилотлар тузилди. Уларнинг энг йириги Россия Федерацияси Коммунистик партияси (КПРФ) ҳисобланади.
КПСС раҳбарлиги даврида бутун жамият, аслида, «коммунист — комсомол — пионер — октябрят» занжирига бирлаштирилган эди. Эркин фикр ман қилинди, коммунистик ғояни қабул қилмаганлар тазйиқ ва таъқибга учради, душман сифатида йўқотиб борилди. КПСС сиёсати натижасида мамлакатда халқдан ажралиб қолган, иши б-н сўзи мос келмайдиган, фақат ўз манфаатини ўйлайдиган, жамиятда бошқалардан кўра яхшироқ яшайдиган ўзига хос сиёсий қатлам вужудга келди. КПСС байналмилал сиёсатга амал қилиш баҳонасида ўз ғояси ва таъсирини жаҳонга тарқатишга, халқаро коммунистик ҳаракатни кучайтиришга уринди. Шу асосда 2-жаҳон урушидан кейин Шарқий Европа давлатлари, кейинроқ Осиё ва Африкадаги айрим мамлакатларга, Кубага марксчаленинча ғоя тиқиштирилди. Натижада дунёда мафкуравий-сиёсий қарамақаршиликлар кучайди.
Ўзбекистон Коммунистик партияси (ЎзКП) КПССнинг таркибий қисми бўлган эди. 1918 й. Туркистон ком партияси, Бухоро компартияси ва 1920 й. Хоразм компартияси тузилган. Бу партия ташкилотлари асосида ЎзКП ўзининг 1925 й. 6—12 фев.да Бухорода бўлган 1съездида ташкилий жиҳатдан расмийлашган. Ўша пайтда таркибида 8350 нафар партия аъзоси бор эди. 1988 й. бошларида Ўзбекистон коммунистлари 640.677 киши бўлган. Ўзбек халқи тарихида 20-а.да юз берган кўплаб фожиали саҳифалар коммунистик партия фаолияти б-н боғлиқцир. Бу партиянинг мутлақҳукмронлиги бутун иттифоқда бўлгани каби Ўзбекистоннинг ижтимоий-сиёсий ҳаётига ҳам салбий таъсир кўрсатди. Ўзбекистон партия ташкилоти республика манфаатларини ҳисобга олмасдан (кўпинча бу манфаатларга зид келадиган) Москвада ишлаб чиқилган қарорларни бажариб келди. Маъмурийбуйруқбозлик усуллари б-н иш олиб борган партия қўмиталари жойлардаги ҳар қандай мустақил фикр ва ташаббусларни бўғар, демократик асосларни йўққа чиқарарди. Марказ ВКП(б) МК Ўрта Осиё бюроси орқали Ўзбекистондаги вазиятни бошқариб турган. Кейинчалик республикаларни бошкариш учун «иккинчи котиб» тартиботи шакллантирилди. Ўзбекистон КП МК ва вилоятларнинг партия қўмиталарида 2котиблар қўлида амалда бутун қокимият тўпланган. Ҳукмрон компартия режимига қарши чиққан барча кишилар, ўзбек халқининг ва ўз юртининг манфаатларини ҳимоя қилганлар қатағонга учради (қ. Репрессия). Ўзбекистон мустақилликка эришгач, моҳият эътиборига кўра ўзбек халқининг миллий табиати ва кадриятларига зид бўлган, четдан зўравонлик б-н жорий этилган коммунистик партия фаолияти тухтатилди.
Ад.: Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2китоб [Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида], Т., 2000; Туркестан в начале 20века: к истории истоков национальной независимости, Т., 2000.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.