Soya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 547-b. — ziyouz.com
Soya SOYA, Söya (Glycine) — dukkakdoşlarga mansub bir yillik ötsimon ösimliklar turkumi, dukkakli don va moyli ekin. 10 turi Afrika va Jan. Şarqiy Osiyoning nam tropik va subtropiklarida, 1 yovvoyi turi Uzoq Şarqda uçraydi. Vatani — Xitoy. S. juda qadimdan ekiladigan ekin. Mil. av. 5ming yillikdan boşlab ekib kelinadi. AQŞ, RF, Hindiston, Yaponiya, Koreya, Indoneziya, Ukraina, Moldaviya, Gruziya va Özbekistonda yetiştiriladi. Jahon böyiça S. ekin mayd. 73,6 mln. ga, örtaça don hosildorligi 22,1 s/ ga (2000): Özbekistonda 20-a.ning 60y. laridan keng tarkala boşladi. Oddiy S. (G.max) turining ildizi yaxşi rivojlangan, öq ildiz, serşox, tuproqqa 2 m çuqurlikkaça kirib boradi, asosiy qismi haydalma qatlamda joylaşadi (ildizida tuganak bakteriyalar rivojlanadi). Poyasi dağal, silindrsimon, tik usadi, ammo yotib qoladigan navlari ham bor. Buyi 15 sm dan 2 m gaça, şoxlanadi, yon şoxlari 2—8 ta böladi. Bargi sertuk, bandli, bandining uz. 8—20 sm, barg şapaloğining uz. 13—15 sm., Guli mayda, oq yoki puşti, şingil gultöplamga yiğilgan, barg qöltiğida joylaşadi. Mevasi dukkak, sariq, qora, qönğir, sertuk. Har bir dukkagida 2—6 ta don bor, 1000 ta doni vazni 40—425 g. Tarkibida 24—45% oqsil, 13—37% yoğ, 20—32% uglevodlar, 1—2 % litsitin, D. V, Ye va b. vitaminlar bor. Uruğidan yoğ, oqsil va litsitin olinadi. Ösuv davri 75—200 kun. S. issiqsevar va namsevar, yorugsevar qisqa kun ösimligi. 21—23° da yaxşi rivojlanadi. Uruği 8—10°da unib çiqadi. S. uzidan çanglanadi. Gullaş davri 15—55 kun davom etadi. Undan S. uni va moyi (q. Soya moyi) olinadi. Doni, pişib yetilmagan (dumbul) dukkagi ovqatga işlatiladi. S. unidan sut, tvorog, kandolat mahsulotlari tayyorlaşda foydalaniladi. Somoni, tuponi, kök poyasi, silosi ozuqa sifatida çorva mollariga beriladi. Özbekiston şoliçilik in-tida 1981—88 y.larda S.ning Özbekiston 2, Özbekiston 6, Döstlik navlari çikarilgan va barça viloyatlar uçun r-nlaştirilgan.
Kasalliklari: bakterioz, septorioz, askoxitoz, fuzarioz.
Zararkunandalari: tunlamlar, örgimçakkana, qorakuya.
Xolima Otaboyeva.
Q.: Soya moyi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СОЯ, Сўя (Glycine) — дуккакдошларга мансуб бир йиллик ўтсимон ўсимликлар туркуми, дуккакли дон ва мойли экин. 10 тури Африка ва Жан. Шарқий Осиёнинг нам тропик ва субтропикларида, 1 ёввойи тури Узоқ Шарқда учрайди. Ватани — Хитой. С. жуда қадимдан экиладиган экин. Мил. ав. 5минг йилликдан бошлаб экиб келинади. АҚШ, РФ, Ҳиндистон, Япония, Корея, Индонезия, Украина, Молдавия, Грузия ва Ўзбекистонда етиштирилади. Жаҳон бўйича С. экин майд. 73,6 млн. га, ўртача дон ҳосилдорлиги 22,1 ц/ га (2000): Ўзбекистонда 20-а.нинг 60й. ларидан кенг таркала бошлади. Оддий С. (G.max) турининг илдизи яхши ривожланган, ўқ илдиз, сершох, тупроққа 2 м чуқурликкача кириб боради, асосий қисми ҳайдалма қатламда жойлашади (илдизида туганак бактериялар ривожланади). Пояси дағал, цилиндрсимон, тик усади, аммо ётиб қоладиган навлари ҳам бор. Буйи 15 см дан 2 м гача, шохланади, ён шохлари 2—8 та бўлади. Барги сертук, бандли, бандининг уз. 8—20 см, барг шапалоғининг уз. 13—15 см., Гули майда, оқ ёки пушти, шингил гултўпламга йиғилган, барг қўлтиғида жойлашади. Меваси дуккак, сариқ, қора, қўнғир, сертук. Ҳар бир дуккагида 2—6 та дон бор, 1000 та дони вазни 40—425 г. Таркибида 24—45% оқсил, 13—37% ёғ, 20—32% углеводлар, 1—2 % лицитин, Д. В, Е ва б. витаминлар бор. Уруғидан ёғ, оқсил ва лицитин олинади. Ўсув даври 75—200 кун. С. иссиқсевар ва намсевар, ёругсевар қисқа кун ўсимлиги. 21—23° да яхши ривожланади. Уруғи 8—10°да униб чиқади. С. узидан чангланади. Гуллаш даври 15—55 кун давом этади. Ундан С. уни ва мойи (қ. Соя мойи) олинади. Дони, пишиб етилмаган (думбул) дуккаги овқатга ишлатилади. С. унидан сут, творог, кандолат маҳсулотлари тайёрлашда фойдаланилади. Сомони, тупони, кўк пояси, силоси озуқа сифатида чорва молларига берилади. Ўзбекистон шоличилик ин-тида 1981—88 й.ларда С.нинг Ўзбекистон 2, Ўзбекистон 6, Дўстлик навлари чикарилган ва барча вилоятлар учун р-нлаштирилган.
Касалликлари: бактериоз, септориоз, аскохитоз, фузариоз.
Зараркунандалари: тунламлар, ўргимчаккана, қоракуя.
Холима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.