Sözana

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 828–829-b. — ziyouz.com

Sözana (fors. — igna bilan tikilgan) — maşina yoki qölda matoga kaşta tikib tayyorlanadigan badiiy buyum. Ip gazlama, şoyi, baxmal kabi sidirğa matolarga turli çoklar (bosma, yörma, popop)da kaşta tikiladi. Kaşta zamini sifatida mato rangi S. koloritini hosil qilişda muhim rol öynaşi bilan palaksan farq qiladi. Naqş mujassamoti markaziy maydon (aylana gul va b.) va hoşiya (takrorlanuvçi 1—2 naqş bölagi)dan tuzilgan törtburçak, murabba şaklga ega bölib, asosan, ösimliksimon (ba'zan tasvirli, syujetli) naqşgullardan iborat. Nakş mujassamotining asosiy çiziklari axta yordamida matoga tuşiriladi. S.ning badiiyligi, nafosati çevarning mahorati, uning ijodiy didi bilan belgilanadi. Ayniqsa, zardözlikdz. tayyorlanadigan S.lar jilosi, jozibasi bilan ajralib turadi. S, odatda, xonani bezatiş uçun devorga osiladi (ayrim mintaqalarda kelinkuyovlarning örni ustiga yopiladi).

Suzana (19-a. oxiri, Şaxrisabz). Özbekiston va Tojikiston hududida S. qadimdan keng tarqalgan. Samarqand, Buxoro, Toşkent, Şaxrisabz va b.da öziga xos tarzda tayyorlangan S.lar kaştasi, naqşi, rangi jihatdan xilmaxil bölib, ulardan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylarida, xususiy töplamlarda saqlanadi. 20-a.ning 20— 30y.larida S.ning asosiy mujassamoti şakllandi (hoşiya ingiçkalaşdi, gullar yetakçi örinni egalladi), 40y.lardan maşina kaştadözligining rivojlanişi bilan S. kaştalari maşinada ham tikila boşlandi, mavzuli, tasvirli S. mujassamotlari yuzaga keldi. 20-a. oxiriga kelib Özbekiston mustaqilligi (1991) dan keyin amaliy bezak san'atining barça sohalarida bölganidek, kaştadözlik (jumladan, uning S. turi) ham jadal rivojlandi, S. uçun mato va kaştalar uçun iplar tayyorlaş keng yölga qöyildi. Bunda Buxoro (3. A'loberdiyeva, 3. Obloqulova va b.), Surxondaryo (A. Xolyorova va b.), Samarqand (S. Rahmatullayeva, M. Haydarova va b.), Toşkent (I.Davlatov, Z.Fayzullayeva va b.), Qaşqadaryo (3. Hamidova va b.) kabi S. tayyorlaş markazlarining hissasi katta. Zamonaviy mujassamotli, nafis koloritli, serjilo, rangbarang S.lar yaratilmoqda, ular xalqaro körgazmalar (AQŞ, Fransiya, Italiya va b.)da namoyiş etiladi, muzey va xususiy töplamlarda saqlanadi.

S. mujassamotlarini yaratişda rassomlar amaliy san'at ustalari bilan hamkorlik qilmoqda.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЎЗАНА (форс. — игна билан тикилган) — машина ёки қўлда матога кашта тикиб тайёрланадиган бадиий буюм. Ип газлама, шойи, бахмал каби сидирға матоларга турли чоклар (босма, йўрма, попоп)да кашта тикилади. Кашта замини сифатида мато ранги С. колоритини ҳосил қилишда муҳим роль ўйнаши билан палакцан фарқ қилади. Нақш мужассамоти марказий майдон (айлана гул ва б.) ва ҳошия (такрорланувчи 1—2 нақш бўлаги)дан тузилган тўртбурчак, мурабба шаклга эга бўлиб, асосан, ўсимликсимон (баъзан тасвирли, сюжетли) нақшгуллардан иборат. Накш мужассамотининг асосий чизиклари ахта ёрдамида матога туширилади. С.нинг бадиийлиги, нафосати чеварнинг маҳорати, унинг ижодий диди билан белгиланади. Айниқса, зардўзликдз. тайёрланадиган С.лар жилоси, жозибаси билан ажралиб туради. С, одатда, хонани безатиш учун деворга осилади (айрим минтақаларда келинкуёвларнинг ўрни устига ёпилади).

Сузана (19-а. охири, Шахрисабз). Ўзбекистон ва Тожикистон ҳудудида С. қадимдан кенг тарқалган. Самарқанд, Бухоро, Тошкент, Шахрисабз ва б.да ўзига хос тарзда тайёрланган С.лар каштаси, нақши, ранги жиҳатдан хилмахил бўлиб, улардан намуналар республика ва хорижий мамлакатлар музейларида, хусусий тўпламларда сақланади. 20-а.нинг 20— 30й.ларида С.нинг асосий мужассамоти шаклланди (ҳошия ингичкалашди, гуллар етакчи ўринни эгаллади), 40й.лардан машина каштадўзлигининг ривожланиши билан С. кашталари машинада ҳам тикила бошланди, мавзули, тасвирли С. мужассамотлари юзага келди. 20-а. охирига келиб Ўзбекистон мустақиллиги (1991) дан кейин амалий безак санъатининг барча соҳаларида бўлганидек, каштадўзлик (жумладан, унинг С. тури) ҳам жадал ривожланди, С. учун мато ва кашталар учун иплар тайёрлаш кенг йўлга қўйилди. Бунда Бухоро (3. Аълобердиева, 3. Облоқулова ва б.), Сурхондарё (А. Холёрова ва б.), Самарқанд (С. Раҳматуллаева, М. Ҳайдарова ва б.), Тошкент (И.Давлатов, З.Файзуллаева ва б.), Қашқадарё (3. Ҳамидова ва б.) каби С. тайёрлаш марказларининг ҳиссаси катта. Замонавий мужассамотли, нафис колоритли, сержило, рангбаранг С.лар яратилмоқда, улар халқаро кўргазмалар (АҚШ, Франция, Италия ва б.)да намойиш этилади, музей ва хусусий тўпламларда сақланади.

С. мужассамотларини яратишда рассомлар амалий санъат усталари билан ҳамкорлик қилмоқда.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.