Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Spirtlar

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 569–570-b. — ziyouz.com

    Spirtlar — uglevodorodlarning töyingan uglerod atomlarida bir yoki bir neçta gidroksil guruh (—ON) tutgan hosilalari. Aromatik halkasidagi uglerod atomlarida — ON guruxi tutgan birikmalar — fenollar, töyinmagan uglerod atomlarida — ON guruhi tutgan birikmalar esa yenollar deyiladi. Uglevodorod radikalining tavsifiga köra, S. atsiklik yoki alifatik (mas, metil spirt, etil spirt, allil spirt), alitsiklik (siklogeksanol), yoğ aromatik (benzil spirt) va geterotsiklik bölişi mumkin. Molekulasidagi — ON guruhining soniga qarab, S. bir atomli (alkogollar), ikki atomli (glikollar), uç atomli (k,. Glitserin), tört atomli (penta eritrit) va b. köp atomli spirtlar (geksitlar, ksilitlar) böladi. S.dagi — ON guruxlari birlamçi (CH2OH), ikkilamçi (>SNON) va uçlamçi (> S—ON) uglerod atomlari bilan birikkan bölişi mumkin. Şu sababli bir atomli S. birlamçi, ikkilamçi va uçlamçi xillarga bölinadi.

    S, odatda, tegişli uglevodorod radikalining nomiga karab ataladi: CH3OH (metil spirt), C3H7—OH (propil spirt) va h.k. Jeneva nomenklaturasiga köra, tegişli uglevodorod nomiga «ol» (yoki diol, triol) qöşimçasi qöşiladi va —ON guruxi birikkan uglerod atomini rakam bilan körsatiladi. Mac, CH3— SN(ON)— CH3 (propanol2), HOCH2— CH2— CH2OH (propandiol1,3).

    Bir atomli alifatik kuyi S. — rangsiz suyukliklar. Zanjirida bittadan uçtagaça uglerod atomi tutgan (S,— C3) Sdan alkogol hidi keladi. C4—C5 spirtlar nafasni qaytaradigan hidli. Yuqori S. (S|2 dan boşlab) — hidsiz qattiq moddalar; alitsiklik S. yalpiz xidli, uçlamçi S. moğor hidli.

    S. suvdan yengil, organik erituvçilarda yaxşi eriydi, özi ham yaxşi erituvçi. Quyi alifatik S. suv bilan istalgan nisbatda aralaşadi. Yuqori S. suvda erimaydi. Birlamçi S. kristallosolvatlar hosil qiladi, mas, SaS124S2N5ON, MgCl26C2H5OH, Cu-SO4CH3OH. Köpçilik S. suv va ba'zi erituvçilar bilan aralaşib, azeotrop aralaşmalar hosil qiladi.

    S. molekulasida — ON guruhi bölgani sababli sezilarli qutblaniş kuzatiladi. S. işqoriy, işqoriyer va b. ba'zi metallar bilan tuzeimon birikmalar — alkogolyatlar, mas, NaOR, Ca(OR)2, A1(OR)3 hosil qiladi. S.ga kislotalar ta'sir etganda murakkab efirlar hosil böladi (q. Eterifikatsiya). Birlamçi S. oksidlanganda tdegidlar va kislotalar, ikkilamçi S. oksidlanganda ketonlar hosil qiladi; uçlamçi S. oddiy şaroitda oksidlanmaydi. Bir atomli alifatik S. kuçeiz narkotik ta'sirga ega, ba'zi S zaharli.

    S tabiatda erkin holda va murakkab efirlar holida uçraydi. S. galogenalkillarni gidrolizlab (amil, benzil S. va b.), olefinlarni gidrolizlab (etil, izopropil, trimetilkarbinol va b.) olinadi.S, köpinça, karbonli birikmalar (aldegidlar, ketonlar, karbon kislotalar va b.)ni natriy, litiy, alyuminiy gidrid, vodorod bilan qaytarib olinadi. Alkogol içimligi uçun işlatiladigan etil spirt qand moddalarini bijğitib olinadi. S.ning amaliy ahamiyati muhim: böyoqlar, sintetik tolalar, plastmassalar, xuşböy dori va yuvuvçi vositalar, plastifikatorlar va portlovçi moddalar işlab çiqariş.da xom aşyo hisoblanadi. Köpçilik sanoat tarmoqlarida erituvçilar va alkillovçi agentlar sifatida işlatiladi.

    Ad.: Organikum. Praktikum po organiçeskoy ximii, M., 1979; Braun T., Lemey G. Yu., Ximiya v sentre nauk, M., 1983.

    Sobirjon Aminov.

    Q.: Eterifikatsiya

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СПИРТЛАР — углеводородларнинг тўйинган углерод атомларида бир ёки бир нечта гидроксил гуруҳ (—ОН) тутган ҳосилалари. Ароматик ҳалкасидаги углерод атомларида — ОН гурухи тутган бирикмалар — феноллар, тўйинмаган углерод атомларида — ОН гуруҳи тутган бирикмалар эса еноллар дейилади. Углеводород радикалининг тавсифига кўра, С. ациклик ёки алифатик (мас, метил спирт, этил спирт, аллил спирт), алициклик (циклогексанол), ёғ ароматик (бензил спирт) ва гетероциклик бўлиши мумкин. Молекуласидаги — ОН гуруҳининг сонига қараб, С. бир атомли (алкоголлар), икки атомли (гликоллар), уч атомли (к,. Глицерин), тўрт атомли (пента эритрит) ва б. кўп атомли спиртлар (гекситлар, ксилитлар) бўлади. С.даги — ОН гурухлари бирламчи (СН2ОН), иккиламчи (>СНОН) ва учламчи (> С—ОН) углерод атомлари билан бириккан бўлиши мумкин. Шу сабабли бир атомли С. бирламчи, иккиламчи ва учламчи хилларга бўлинади.

    С, одатда, тегишли углеводород радикалининг номига караб аталади: СН3ОН (метил спирт), С3Н7—ОН (пропил спирт) ва ҳ.к. Женева номенклатурасига кўра, тегишли углеводород номига «ол» (ёки диол, триол) қўшимчаси қўшилади ва —ОН гурухи бириккан углерод атомини ракам билан кўрсатилади. Mac, СН3— СН(ОН)— СН3 (пропанол2), НОСН2— СН2— СН2ОН (пропандиол1,3).

    Бир атомли алифатик куйи С. — рангсиз суюкликлар. Занжирида биттадан учтагача углерод атоми тутган (С,— С3) Сдан алкогол ҳиди келади. С4—С5 спиртлар нафасни қайтарадиган ҳидли. Юқори С. (С|2 дан бошлаб) — ҳидсиз қаттиқ моддалар; алициклик С. ялпиз хидли, учламчи С. моғор ҳидли.

    С. сувдан енгил, органик эритувчиларда яхши эрийди, ўзи ҳам яхши эритувчи. Қуйи алифатик С. сув билан исталган нисбатда аралашади. Юқори С. сувда эримайди. Бирламчи С. кристаллосольватлар ҳосил қилади, мас, СаС124С2Н5ОН, MgCl26C2H5OH, Cu-SO4CH3OH. Кўпчилик С. сув ва баъзи эритувчилар билан аралашиб, азеотроп аралашмалар ҳосил қилади.

    С. молекуласида — ОН гуруҳи бўлгани сабабли сезиларли қутбланиш кузатилади. С. ишқорий, ишқорийер ва б. баъзи металлар билан тузеимон бирикмалар — алкоголятлар, мас, NaOR, Ca(OR)2, A1(OR)3 ҳосил қилади. С.га кислоталар таъсир этганда мураккаб эфирлар ҳосил бўлади (қ. Этерификация). Бирламчи С. оксидланганда тьдегидлар ва кислоталар, иккиламчи С. оксидланганда кетонлар ҳосил қилади; учламчи С. оддий шароитда оксидланмайди. Бир атомли алифатик С. кучеиз наркотик таъсирга эга, баъзи С заҳарли.

    С табиатда эркин ҳолда ва мураккаб эфирлар ҳолида учрайди. С. галогеналькилларни гидролизлаб (амил, бензил С. ва б.), олефинларни гидролизлаб (этил, изопропил, триметилкарбинол ва б.) олинади.С, кўпинча, карбонли бирикмалар (альдегидлар, кетонлар, карбон кислоталар ва б.)ни натрий, литий, алюминий гидрид, водород билан қайтариб олинади. Алкогол ичимлиги учун ишлатиладиган этил спирт қанд моддаларини бижғитиб олинади. С.нинг амалий аҳамияти муҳим: бўёқлар, синтетик толалар, пластмассалар, хушбўй дори ва ювувчи воситалар, пластификаторлар ва портловчи моддалар ишлаб чиқариш.да хом ашё ҳисобланади. Кўпчилик саноат тармоқларида эритувчилар ва алкилловчи агентлар сифатида ишлатилади.

    Ад.: Органикум. Практикум по органической химии, М., 1979; Браун Т., Лемей Г. Ю., Химия в центре наук, М., 1983.

    Собиржон Аминов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.