Sport
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 576–577-b. — ziyouz.com
Sport (ing. sport — öyin) — jismoniy madaniyatning tarkibiy qismi, jismoniy tarbiya vositasi va usuli, jismoniy maşqlarniit turli majmualari böyiça musobaqalar taşkil etiş, tayyorlaş va ötkaziş tizimi. S.ning maqsadi kişilarning soğliğini mustahkamlaş va umumiy jismoniy rivojlantiriş bilan birga S. musobaqalarida yuqori natija va ğalabalarga erişişdir. Dastlabki S. musobaqalari Yunonistonda mil. av. 1580 y.da bölib ötgan. 19-a. ning 2-yarmida, ayniqsa, 1894 y. Xalqaro olimpiada qömitasi (XOQ) taşkil qilinganidan keyin S. juda tez rivojlana boşladi. 1896 y.da 1zamonaviy Olimpiada öyinlari ötkazildi.
S.ning asosiy 3 ta özaro boğliqtaşkiliy şakllari mavjud: ommaviy havaskorlik Si; öquv fani sifatidagi S; yuqori natijalar Si. Ommaviy havaskorlik Si — insonning jismoniy takomillaşuvi şarti; u kişilarning yoşi, salomatligining holati, jismoniy rivojlaniş darajasiga köra çegaralanadi. Öquv fani sifatidagi S. — barça turdagi ta'lim muassasalari va qurolli kuçlarda harbiyjismoniy tayyorgarlik dasturlariga kiradi. Yuqori natijalar S. i eng yaxşi S. kursatkiçlari (rekordlar)ga erişiş uçun şaroit yaratadi, insonning jismoniy tayyorgarligini namoyiş etadi, jismoniy tayyorgarliklarning samarali vosita va usullarini ommaviy amaliyotga tatbiq etişga yordam beradi.
Taraqqiyot jarayonida S. jismoniy tarbiya doirasidan çiqib, mustaqil umummadaniy, siyosiy, estetik, iqtisodiy ahamiyat kasb etdi. S. dustona xalqaro aloqalarni kengaytirişga, xalqlarning uzaro birbirini tuşunişi va döstligi rivojlanişiga xizmat qilmoqda. 19-a. örtalaridan bir neça Ğarb mamlakatlarida professional S. rivojlana boşladi. U tomoşabopligi, biznesga aylanib, katta daromad manbai bölib borayotganligi bilan ajralib turadi.
S. turlarining 2 asosiy guruhi mavjud: milliy S. turlari va xalqaro S. turlari. Milliy S . turlari har bir xalqning öziga xos turmuş tarzi, mehnat faoliyati va dam oliş şaroiti asosidarivojlangan. Xalqaro S.turlari muayyan şaroitlarda musobaqalar ötkazişning umumlaştirilgan tizimlaridan iborat bölib, bunda musobaqa iştirokçilarining özaro munosabatlarini, natijalarni hisobga oliş va baholaşni xalqaro miqyosda bir xil tartibga keltiriş, yagona qoidalardan foydalanişga asoslangan maxsus çeklaşlar nazarda tutiladi. S. bilan şuğullanişda jismoniy tarbiya va S.ni boşqariş davlat organlari, xalqaro S. taşkilotlari tomonidan man etilgan vositalarni qöllaşga yöl qöyilmaydi. Yuqori S. körsatkiçlariga erişiş maqsadida stimulyatorlardan, doping moddalaridan, Xalqaro olimpiada qömitasi man etgan boşqa vositalardan foydalangan S.çi musobaqalardan çetlaştiriladi.
Özbekiston Respublikasida S. umumdavlat işi hisoblanib, jismoniy madaniyat bilan birga Ağolining barça qatlamlarini va yoş guruhlarini qamrab olgan. Mamlakatda 50 dan ziyod S. turi ommalaşgan, ulardan 30 turi Olimpiada öyinlari dasturiga kiritilgan. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Özbekiston bolalar sportini rivojlantiriş jamğarmasi faoliyatini taşkil etiş töğrisida» (2002 y. 31 okt.), «Öquvçi va talaba yoşlarni sportga jalb qilişga qaratilgan uzluksiz sport musobaqalari tizimini taşkil etiş töğrisida» (2003 y. 3 iyun), «Ommaviy sport tarğibotini yanada kuçaytiriş çoratadbirlari töğrisida» (2003 y. 4 noyab.) qarorlari ÖzR da S.ni rivojlantirişda muhim ahamiyatga ega böldi. Bu qarorlar asosida yangi bolalar S. inşootlarini barpo etiş dasturi, sport anjomlari va jihozlari, kiyimkeçaklar va çarm poyabzal mahsulotlarini respublikada işlab çiqariş., maktablarda, ayniqsa, qişloq maktablarida jismoniy tarbiya darslari samaradorligini oşiriş, aholi örtasida S. madaniyatini yuksaltiriş, ommaviy S. tarğibotini rivojlantiriş tadbirlari işlab çiqilib, ularni hayotga tatbiq etişga kirişildi. Jumladan, Özbekiston televideniyesining 4kanali S. kanaliga aylantirildi. Jismoniy tarbiya va S. sohasini kadrlar bilan ta'minlaş maqsadida oliy ta'lim muassasalarida bolalar S. i uçun pedagog murabbiylar tayyorlaş, S. jurnalistikasi va psixologiyasi mutaxassisliklari böyiça ta'lim tizimini takomillaştiriş yuzasidan muayyan işlar amalga oşirilgan. Sportçilarni ijtimoiy qimoyalaş masalalari qonun bilan mustahkamlanadi. Çunonçi, «Jismoniy tarbiya va sport töğrisida»gi Özbekiston Respublikasining qonuni (2000 y. 26 may)da davlat boşkaruv organlari, jismoniy tarbiya va S. jamoat birlaşmalari, sport klublari va markazlari, boşqa ixtisoslaştirilgan sport taşkilotlari va muassasalari sportçilarga zarur ijtimoiymaişiy şaroitlarni yaratişlari hamda ularning sihatsalomatligi muxrfaza qilinişini ta'minlaşlari şart qilib qöyildi. Sportçilarning ayrim toifalari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda imtiyozli pensiya oliş huquqidan foydalanadilar. S. musobaqalarida qatnaşuvçi şaxslar suğurta polislariga ega bölişlari şart. S. sohasida juda katta yutukdarga erişgan fukarolar, jismoniy tarbiya va S.ni rivojlantirişda alohida xizmat körsatgan S. ustozlari, sportçilarni taqdirlaş maqsadida «Özbekiston iftixori», «Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan sport ustozi», «Özbekiston Respublikasida xizmat körsatgan sportçi» faxriy unvonlari ta'sis etiddi. Mamlakatda S. matbuoti şakllandi: «Sport» gaz., «Özbekiston futboli», «Tennis +», «Books plus futbol» (Toşkent), «Futbol ekspress» (Andijon), «Asr futboli» (Namangan), «Inter futbol» (Kosonsoy) kabi gaz.lar naşr etilmoqda.
Soat Musayev, Komil Yaraşev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СПОРТ (инг. sport — ўйин) — жисмоний маданиятнинг таркибий қисми, жисмоний тарбия воситаси ва усули, жисмоний машқларниит турли мажмуалари бўйича мусобақалар ташкил этиш, тайёрлаш ва ўтказиш тизими. С.нинг мақсади кишиларнинг соғлиғини мустаҳкамлаш ва умумий жисмоний ривожлантириш билан бирга С. мусобақаларида юқори натижа ва ғалабаларга эришишдир. Дастлабки С. мусобақалари Юнонистонда мил. ав. 1580 й.да бўлиб ўтган. 19-а. нинг 2-ярмида, айниқса, 1894 й. Халқаро олимпиада қўмитаси (ХОҚ) ташкил қилинганидан кейин С. жуда тез ривожлана бошлади. 1896 й.да 1замонавий Олимпиада ўйинлари ўтказилди.
С.нинг асосий 3 та ўзаро боғлиқташкилий шакллари мавжуд: оммавий ҳаваскорлик Си; ўқув фани сифатидаги С; юқори натижалар Си. Оммавий ҳаваскорлик Си — инсоннинг жисмоний такомиллашуви шарти; у кишиларнинг ёши, саломатлигининг ҳолати, жисмоний ривожланиш даражасига кўра чегараланади. Ўқув фани сифатидаги С. — барча турдаги таълим муассасалари ва қуролли кучларда ҳарбийжисмоний тайёргарлик дастурларига киради. Юқори натижалар С. и энг яхши С. курсаткичлари (рекордлар)га эришиш учун шароит яратади, инсоннинг жисмоний тайёргарлигини намойиш этади, жисмоний тайёргарликларнинг самарали восита ва усулларини оммавий амалиётга татбиқ этишга ёрдам беради.
Тараққиёт жараёнида С. жисмоний тарбия доирасидан чиқиб, мустақил умуммаданий, сиёсий, эстетик, иқтисодий аҳамият касб этди. С. дустона халқаро алоқаларни кенгайтиришга, халқларнинг узаро бирбирини тушуниши ва дўстлиги ривожланишига хизмат қилмоқда. 19-а. ўрталаридан бир неча Ғарб мамлакатларида профессионал С. ривожлана бошлади. У томошабоплиги, бизнесга айланиб, катта даромад манбаи бўлиб бораётганлиги билан ажралиб туради.
С. турларининг 2 асосий гуруҳи мавжуд: миллий С. турлари ва халқаро С. турлари. Миллий С . турлари ҳар бир халқнинг ўзига хос турмуш тарзи, меҳнат фаолияти ва дам олиш шароити асосидаривожланган. Халқаро С.турлари муайян шароитларда мусобақалар ўтказишнинг умумлаштирилган тизимларидан иборат бўлиб, бунда мусобақа иштирокчиларининг ўзаро муносабатларини, натижаларни ҳисобга олиш ва баҳолашни халқаро миқёсда бир хил тартибга келтириш, ягона қоидалардан фойдаланишга асосланган махсус чеклашлар назарда тутилади. С. билан шуғулланишда жисмоний тарбия ва С.ни бошқариш давлат органлари, халқаро С. ташкилотлари томонидан ман этилган воситаларни қўллашга йўл қўйилмайди. Юқори С. кўрсаткичларига эришиш мақсадида стимуляторлардан, допинг моддаларидан, Халқаро олимпиада қўмитаси ман этган бошқа воситалардан фойдаланган С.чи мусобақалардан четлаштирилади.
Ўзбекистон Республикасида С. умумдавлат иши ҳисобланиб, жисмоний маданият билан бирга Ағолининг барча қатламларини ва ёш гуруҳларини қамраб олган. Мамлакатда 50 дан зиёд С. тури оммалашган, улардан 30 тури Олимпиада ўйинлари дастурига киритилган. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон болалар спортини ривожлантириш жамғармаси фаолиятини ташкил этиш тўғрисида» (2002 й. 31 окт.), «Ўқувчи ва талаба ёшларни спортга жалб қилишга қаратилган узлуксиз спорт мусобақалари тизимини ташкил этиш тўғрисида» (2003 й. 3 июнь), «Оммавий спорт тарғиботини янада кучайтириш чоратадбирлари тўғрисида» (2003 й. 4 нояб.) қарорлари ЎзР да С.ни ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди. Бу қарорлар асосида янги болалар С. иншоотларини барпо этиш дастури, спорт анжомлари ва жиҳозлари, кийимкечаклар ва чарм пойабзал маҳсулотларини республикада ишлаб чиқариш., мактабларда, айниқса, қишлоқ мактабларида жисмоний тарбия дарслари самарадорлигини ошириш, аҳоли ўртасида С. маданиятини юксалтириш, оммавий С. тарғиботини ривожлантириш тадбирлари ишлаб чиқилиб, уларни ҳаётга татбиқ этишга киришилди. Жумладан, Ўзбекистон телевидениесининг 4канали С. каналига айлантирилди. Жисмоний тарбия ва С. соҳасини кадрлар билан таъминлаш мақсадида олий таълим муассасаларида болалар С. и учун педагог мураббийлар тайёрлаш, С. журналистикаси ва психологияси мутахассисликлари бўйича таълим тизимини такомиллаштириш юзасидан муайян ишлар амалга оширилган. Спортчиларни ижтимоий қимоялаш масалалари қонун билан мустаҳкамланади. Чунончи, «Жисмоний тарбия ва спорт тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикасининг қонуни (2000 й. 26 май)да давлат бошкарув органлари, жисмоний тарбия ва С. жамоат бирлашмалари, спорт клублари ва марказлари, бошқа ихтисослаштирилган спорт ташкилотлари ва муассасалари спортчиларга зарур ижтимоиймаиший шароитларни яратишлари ҳамда уларнинг сиҳатсаломатлиги мухрфаза қилинишини таъминлашлари шарт қилиб қўйилди. Спортчиларнинг айрим тоифалари қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда имтиёзли пенсия олиш ҳуқуқидан фойдаланадилар. С. мусобақаларида қатнашувчи шахслар суғурта полисларига эга бўлишлари шарт. С. соҳасида жуда катта ютукдарга эришган фукаролар, жисмоний тарбия ва С.ни ривожлантиришда алоҳида хизмат кўрсатган С. устозлари, спортчиларни тақдирлаш мақсадида «Ўзбекистон ифтихори», «Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган спорт устози», «Ўзбекистон Республикасида хизмат кўрсатган спортчи» фахрий унвонлари таъсис этидди. Мамлакатда С. матбуоти шаклланди: «Спорт» газ., «Ўзбекистон футболи», «Теннис +», «Books plus futbol» (Тошкент), «Футбол экспресс» (Андижон), «Аср футболи» (Наманган), «Интер футбол» (Косонсой) каби газ.лар нашр этилмоқда.
Соат Мусаев, Комил Ярашев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.