Sport

Sport — muayyan qoidalar asosida taşkil etiladigan, jismoniy yoki aqliy qobiliyatlarni bellaşuvda solişturişga qaratilgan faoliyat hamda unga tayyorgarlik körişning butun tizimi. ÖzME uni jismoniy madaniyatning tarkibiy qismi, jismoniy tarbiyaning vositasi va usuli deb ta'riflaydi. Sport inson soğliğini mustahkamlaş, jismoniy rivojlaniş va musobaqalarda yuksak natijaga erişişni birdek maqsad qilib qöyadi; u qatnaşuvçilarga zavq, tomoşabinlarga esa tomoşa ulaşadi.12

ÖzME «sport» sözini inglizça «öyin» ma'nosidagi söz bilan boğlaydi. Inglizça va rusça Vikipediyaga köra, inglizça «sport» qadimgi fransuzça desport — «hordiq, köngilxuşlik» sözining qisqargan şaklidir; ingliz tilida u XIV asr boşlaridan «kişini köngilxuş qiladigan har qanday narsa» ma'nosida qayd etilgan.

Inglizça Vikipediyaga köra, sportni boşqa hordiq turlaridan aniq ajratadigan yagona ta'rif yöq. Xalqaro sport federatsiyalari uyuşmasi talablariga köra, sportda raqobat unsuri bölişi, u hayot egalariga zarar yetkazmasligi, faqat bitta ta'minotçi beradigan jihozga boğlanib qolmasligi va ataylab kiritilgan omad unsuriga tayanmasligi lozim. Sport asosan jismoniy (regbi, yengil atletika), aqliy (şaxmat, go), motorli (avtopoyga), çaqqonlik talab qiladigan (bilyard) yoki hayvon iştirokidagi (ot sporti) bölişi mumkin. Xalqaro Olimpiya qömitasi şaxmat va bridjni ham sport sifatida tan oladi. Yevropa Kengaşi esa sport tuşunçasini kengroq olib, jismoniy tayyorgarlik va ruhiy salomatlikni yaxşilaşga qaratilgan har qanday jismoniy faollikni şunga kiritadi.

Inglizça Vikipediyaga köra, Xitoyda sport bilan boğliq ilk dalillar miloddan avvalgi 2000-yillarga borib taqaladi; qadimgi Misrda suzuv, nayza uloqtiriş, balandlikka sakraş va kuraş rivojlangan, qadimgi Eronda esa çavgon (polo) kabi harbiy mahorat bilan boğliq öyinlar paydo bölgan. Qadimgi Yunonistonda sport harbiy madaniyat bilan çambarças boğlangan va Olimpiyada har tört yilda bir ötkaziladigan öyinlar vujudga kelgan.

ÖzME'ga köra, sportning jadal rivojlanişi XIX asrning ikkinçi yarmida, ayniqsa 1894-yilda Xalqaro Olimpiya qömitasi tuzilgandan keyin boşlangan; 1896-yilda zamonaviy Olimpiya öyinlari ilk bor ötkazilgan. Sanoatlaşuv va bös vaqtning köpayişi, keyinroq ommaviy axborot vositalari sportni ommaviy tomoşaga aylantirdi. XIX asr örtalaridan ayrim Ğarb mamlakatlarida professional sport şakllanib, yirik daromad manbaiga aylangan.

ÖzME sportning özaro boğliq uç taşkiliy şaklini ajratadi: ommaviy havaskorlik sporti (yoş va salomatlikka qarab har kimga oçiq), ta'lim muassasalari va qurolli kuçlarda öqitiladigan fan sifatidagi sport va rekordlarga intiladigan yuqori natijalar sporti. Sport turlari ham ikki guruhga bölinadi: har bir xalqning turmuş tarzi va mehnatidan ösib çiqqan milliy turlar hamda yagona xalqaro qoidalar asosida ötkaziladigan xalqaro turlar. Musobaqalarda doping va boşqa taqiqlangan vositalarni qöllagan sportçi bellaşuvlardan çetlaştiriladi.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda sport umumdavlat ahamiyatiga ega soha hisoblanadi; mamlakatda 50 dan ortiq sport turi ommalaşgan, ularning 30 ga yaqini Olimpiya dasturiga kiradi. 2000-yil 26-mayda «Jismoniy tarbiya va sport töğrisida»gi qonun qabul qilinib, sportçilarning ijtimoiy himoyasi, suğurtasi va ayrim toifalarining imtiyozli pensiya huquqi belgilab qöyilgan. 2002–2003-yillardagi hukumat qarorlari bilan bolalar sportini rivojlantiriş jamğarmasi tuzilgan va öquvçilar uçun uzluksiz musobaqalar tizimi joriy etilgan. Sportdagi yutuqlar uçun «Özbekiston iftixori» va «Özbekistonda xizmat körsatgan sportçi» kabi faxriy unvonlar ta'sis etilgan.