Statistika
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 595–597-b. — ziyouz.com
Statistika (lot. ctatus — boylik, davlat) — 1) turli hodisalar va jarayonlarni mikdoriy hisoblaş, ma'lumotlarni qayta işlaş va tahlil qiliş yöli bilan ijtimoiy hayotning umumiy qonuniyatlarini örganadigan ijtimoiy fanlar tarmoği. Tor ma'noda S. bironbir hodisa yoki jarayon töğrisidagi jamlanma ma'lumotlar (körsatkiçlar) majmui (töplami)ni bildiradi. S. murakkab va sertarmoq fanlar majmuidan iborat bölib, ijtimoiy hayotning xilmaxil hodisalarini örganadi va tahlil etadi. S.ning asosiy bölimlari: S. ning umumiy nazariyasi — mikdoriy taxlilning umumiy tamoyillari va usullarini örganadi; iqtisodiy S. — xalq xöjaligi körsatkiçlari tizimini, uning tarkibini, nisbatlarini, sektorlararo, tarmoqlararo aloqalar va b.ni örganadi (q. Iktisodiy statistika); iqtisodiyot tarmoqlari S.si — sanoat, qişloq xöjaligi., quriliş, transport, aloqa S.siga bölinadi; demografik S, mehnat, aholi bandligi S.si; ijtimoiy S — aholi turmuş tarzini tavsiflaydigan körsatkiçlar tizimini va ijtimoiy hayotning turli masalalarini örganadi va h.k. Ularning asosiy vazifasi xalq xöjaligi tarmoqlaridagi, jamiyat hayotining ayrim sohalaridagi ijtimoiyiqtisodiy jarayonlarni tavsiflaydigan körsatkiçlar tizimini örganiş va işonçli, ilmiy asoslangan ma'lumotlarni aks ettirişdan iborat. Bu vazifalarni bajariş uçun S. fanida yalpi statistik kuzatiş, hodisalarning öziga xos tomonlari, xususiyatlari va ular örtasidagi aloqalarni aks ettiradigan körsatkiçlar tizimlari, statistik guruhlaş natijalari bölgan yiğma va kombinatsiyalaşgan jadvallar kabi vositausullar işlab çiqilgan va amaliyotda qöllaniladi. S.da örtaça miqdorlar va indekslar kabi umumlaştiruvçi tavsiflar muhim rol öynaydi. S. usullari qöllaniladigan bir qator sohalar va şunga mos holda tibbiyot, sud, geol., sport va boşqa S. tarmoklari bor. Mat. va statistik tadqiqotlarning tutaş joyida paydo bölgan matematik statistika S. fanining aloğida bölimini taşkil etadi. Matematik S. statistik tadqiqotlarda statistik ma'lumotlarni töplaş, ularni tizimga soliş, işlaş hamda ulardan ilmiy va amaliy xulosalar çiqariş usullarini örganadi. Toşkent iqtisodiyot un-tida S. böyiça oliy ma'lumotli mutaxassislar tayyorlanadi;
2) jamiyat hayotidagi hodisalar va jarayonlar töğrisida yalpi axborotlarni yiğiş, qayta işlaş, tahlil va e'lon qiliş bilan boğliq amaliy faoliyat sohasi. Milliy, mintakdviy xalqaro S.ga bölinadi. Xalqaro S. ijtimoiyiktisodiy körsatkiçlarning xalqaro qiyosiyligini ta'minlaşga asoslangan holda turli mamlakatlarning ijtimoiy iqtisodiy taraqqiyoti darajasi, tuzilmasi va tendensiyalarini örganadi. Xalqaro S.da BMT ning ixtisoslaşgan statistika xizmatlari yetakçi rol öynaydi. Milliy (umumdavlat) miqyosida statistik ma'lumotlarni yiğiş, qayta işlaş va tahlil qiliş yagona tamoyillar asosida, yagona dastur va uslubiyat böyiça davlat statistika organlari rahbarligida amalga oşiriladi. Özbekistonda S. amaliyoti bilan Özbekiston Respublikasi Statistika davlat qömitasi va uning viloyat, şahar, tuman boşqarma (bölim)lari şuğullanadi.
S. amaliyotining boşlanişi davlatning paydo bölişi davriga töğri keladi. Qadimgi davrlardayoq xöjalik va ğarbiy ehtiyojlar, aholi, yer, molmulk hisobi böyiça S. işlari amalga oşirilgani haqida ma'lumotlar mavjud. Fan sifatida S.ga 17-a. oxirida ingliz iqtisodçi olimi U.Petti asos soldi. Uning asarlarida siyosiy iqtisod va b. ijtimoiyiqtisodiy fanlardan ajralmagan «siyosiy arifmetika» deb nomlangan fan — S. asoslari ifodalab berildi. S. rivjida davlatşunoslik fanining paydo bölişi ham muhim rol öynaydi. 19-a.ning 2-yarmi va 20-a. boşlarida S. jadal rivojlandi. Ayniqsa, davlat monopolistik kapitalizmi şaroitlarida S.ning texnik vositalari va iqtisodiy imkoniyatlari mukammallaşdi.
Monopoliyalarning iqtisodiy holatini çuqur tahlil qiliş ehtiyojlari, aholining tabiiy köpayişi va köçişi örganildi, aholi, sanoat va qişloq xöjaligi. röyxatlari ötkazildi. Birinçi navbatda, röyxatni ötkazadigan davlat S. taşkilotlari şakllandi va takomillaşdi. Statistik ma'lumotlarni qayta işlaşda matematik usullarni qöllaş S. nazariyasini rivojlantirişda muhim ahamiyatga ega böldi.
Iqtisodiyotda ma'muriybuyruqbozlik boşqaruvidan bozor iqtisodiyoti munosabatlariga ötiş S.da ham tub buriliş yasadi. Hoz davrda Özbekistonda iqtisodiyotni xalqaro amaliyotda qabul qilingan hisob va statistikaga ötkaziş hamda mahalliy şaroitlarga uyğunlaşgan milliy hisoblar tiziminp işlab çiqiş va amaliyotga joriy etiş, makroiqtisodiy körsatkiçlarni xorijiy davlatlar körsatkiçlari tizimi bilan taqqoslaş va tahlil qiliş eng zarur vazifalardan biridir. Şu munosabat bilan Özbekiston Respublikasi hukumati 1994 y. 13 sent.da «Özbekiston Respublikasini xalqaro amaliyotda qabul qilingan hisob va statistika tizimiga ötkazişning davlat dasturi»ni qabul qildi va bu dastur izçil amalga oşirilmoqda.
Özbekiston Respublikasining «Davlat statistikasi töğrisida» qonunida (2002 y. 12 dek.) respublikada S. işini taşkil etiş va uning huquqiy maqomi belgilab berilgan.
Hamidulla Nabiyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СТАТИСТИКА (лот. ctatus — бойлик, давлат) — 1) турли ҳодисалар ва жараёнларни микдорий ҳисоблаш, маълумотларни қайта ишлаш ва таҳлил қилиш йўли билан ижтимоий ҳаётнинг умумий қонуниятларини ўрганадиган ижтимоий фанлар тармоғи. Тор маънода С. биронбир ҳодиса ёки жараён тўғрисидаги жамланма маълумотлар (кўрсаткичлар) мажмуи (тўплами)ни билдиради. С. мураккаб ва сертармоқ фанлар мажмуидан иборат бўлиб, ижтимоий ҳаётнинг хилмахил ҳодисаларини ўрганади ва таҳлил этади. С.нинг асосий бўлимлари: С. нинг умумий назарияси — микдорий тахлилнинг умумий тамойиллари ва усулларини ўрганади; иқтисодий С. — халқ хўжалиги кўрсаткичлари тизимини, унинг таркибини, нисбатларини, секторлараро, тармоқлараро алоқалар ва б.ни ўрганади (қ. Иктисодий статистика); иқтисодиёт тармоқлари С.си — саноат, қишлоқ хўжалиги., қурилиш, транспорт, алоқа С.сига бўлинади; демографик С, меҳнат, аҳоли бандлиги С.си; ижтимоий С — аҳоли турмуш тарзини тавсифлайдиган кўрсаткичлар тизимини ва ижтимоий ҳаётнинг турли масалаларини ўрганади ва ҳ.к. Уларнинг асосий вазифаси халқ хўжалиги тармоқларидаги, жамият ҳаётининг айрим соҳаларидаги ижтимоийиқтисодий жараёнларни тавсифлайдиган кўрсаткичлар тизимини ўрганиш ва ишончли, илмий асосланган маълумотларни акс эттиришдан иборат. Бу вазифаларни бажариш учун С. фанида ялпи статистик кузатиш, ҳодисаларнинг ўзига хос томонлари, хусусиятлари ва улар ўртасидаги алоқаларни акс эттирадиган кўрсаткичлар тизимлари, статистик гуруҳлаш натижалари бўлган йиғма ва комбинациялашган жадваллар каби воситаусуллар ишлаб чиқилган ва амалиётда қўлланилади. С.да ўртача миқдорлар ва индекслар каби умумлаштирувчи тавсифлар муҳим роль ўйнайди. С. усуллари қўлланиладиган бир қатор соҳалар ва шунга мос ҳолда тиббиёт, суд, геол., спорт ва бошқа С. тармоклари бор. Мат. ва статистик тадқиқотларнинг туташ жойида пайдо бўлган математик статистика С. фанининг алоғида бўлимини ташкил этади. Математик С. статистик тадқиқотларда статистик маълумотларни тўплаш, уларни тизимга солиш, ишлаш ҳамда улардан илмий ва амалий хулосалар чиқариш усулларини ўрганади. Тошкент иқтисодиёт ун-тида С. бўйича олий маълумотли мутахассислар тайёрланади;
2) жамият ҳаётидаги ҳодисалар ва жараёнлар тўғрисида ялпи ахборотларни йиғиш, қайта ишлаш, таҳлил ва эълон қилиш билан боғлиқ амалий фаолият соҳаси. Миллий, минтакдвий халқаро С.га бўлинади. Халқаро С. ижтимоийиктисодий кўрсаткичларнинг халқаро қиёсийлигини таъминлашга асосланган ҳолда турли мамлакатларнинг ижтимоий иқтисодий тараққиёти даражаси, тузилмаси ва тенденцияларини ўрганади. Халқаро С.да БМТ нинг ихтисослашган статистика хизматлари етакчи роль ўйнайди. Миллий (умумдавлат) миқёсида статистик маълумотларни йиғиш, қайта ишлаш ва таҳлил қилиш ягона тамойиллар асосида, ягона дастур ва услубият бўйича давлат статистика органлари раҳбарлигида амалга оширилади. Ўзбекистонда С. амалиёти билан Ўзбекистон Республикаси Статистика давлат қўмитаси ва унинг вилоят, шаҳар, туман бошқарма (бўлим)лари шуғулланади.
С. амалиётининг бошланиши давлатнинг пайдо бўлиши даврига тўғри келади. Қадимги даврлардаёқ хўжалик ва ғарбий эҳтиёжлар, аҳоли, ер, молмулк ҳисоби бўйича С. ишлари амалга оширилгани ҳақида маълумотлар мавжуд. Фан сифатида С.га 17-а. охирида инглиз иқтисодчи олими У.Петти асос солди. Унинг асарларида сиёсий иқтисод ва б. ижтимоийиқтисодий фанлардан ажралмаган «сиёсий арифметика» деб номланган фан — С. асослари ифодалаб берилди. С. ривЬжида давлатшунослик фанининг пайдо бўлиши ҳам муҳим роль ўйнайди. 19-а.нинг 2-ярми ва 20-а. бошларида С. жадал ривожланди. Айниқса, давлат монополистик капитализми шароитларида С.нинг техник воситалари ва иқтисодий имкониятлари мукаммаллашди.
Монополияларнинг иқтисодий ҳолатини чуқур таҳлил қилиш эҳтиёжлари, аҳолининг табиий кўпайиши ва кўчиши ўрганилди, аҳоли, саноат ва қишлоқ хўжалиги. рўйхатлари ўтказилди. Биринчи навбатда, рўйхатни ўтказадиган давлат С. ташкилотлари шаклланди ва такомиллашди. Статистик маълумотларни қайта ишлашда математик усулларни қўллаш С. назариясини ривожлантиришда муҳим аҳамиятга эга бўлди.
Иқтисодиётда маъмурийбуйруқбозлик бошқарувидан бозор иқтисодиёти муносабатларига ўтиш С.да ҳам туб бурилиш ясади. Ҳоз даврда Ўзбекистонда иқтисодиётни халқаро амалиётда қабул қилинган ҳисоб ва статистикага ўтказиш ҳамда маҳаллий шароитларга уйғунлашган миллий ҳисоблар тизиминп ишлаб чиқиш ва амалиётга жорий этиш, макроиқтисодий кўрсаткичларни хорижий давлатлар кўрсаткичлари тизими билан таққослаш ва таҳлил қилиш энг зарур вазифалардан биридир. Шу муносабат билан Ўзбекистон Республикаси ҳукумати 1994 й. 13 сент.да «Ўзбекистон Республикасини халқаро амалиётда қабул қилинган ҳисоб ва статистика тизимига ўтказишнинг давлат дастури»ни қабул қилди ва бу дастур изчил амалга оширилмоқда.
Ўзбекистон Республикасининг «Давлат статистикаси тўғрисида» қонунида (2002 й. 12 дек.) республикада С. ишини ташкил этиш ва унинг ҳуқуқий мақоми белгилаб берилган.
Ҳамидулла Набиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.