Statistika

Statistika (lotinça status — «holat, ahvol»; ÖzME'da «boylik, davlat» deb izohlangan) — ommaviy hodisa va jarayonlar haqidagi miqdoriy ma'lumotlarni yiğiş, ölçaş, qayta işlaş va tahlil qiliş orqali ularning umumiy qonuniyatlarini örganadigan fan. Bu söz yana ikki ma'noda qöllanadi: biror hodisa haqidagi jamlangan raqamli ma'lumotlar töplami va şunday ma'lumotlarni rasmiy ravişda yiğib, e'lon qiluvçi amaliy faoliyat sohasi. Statistika bilan şuğullanadigan mutaxassis statistik deb ataladi.1

ÖzME'ga köra, statistika köp tarmoqli fanlar majmuidir. Uning umumiy nazariyasi miqdoriy tahlilning asosiy tamoyil va usullarini işlab çiqadi. Iqtisodiy statistika xalq xöjaligi körsatkiçlari tizimini, tarmoqlar va sektorlar örtasidagi aloqalarni örganadi; u sanoat, qişloq xöjaligi, quriliş, transport va aloqa statistikasiga bölinadi. Demografik statistika, mehnat va bandlik statistikasi, aholi turmuş darajasini tavsiflaydigan ijtimoiy statistika ham alohida yönalişlardir. Statistik usullar tibbiyot, sud işi, geologiya va sport kabi sohalarda ham keng qöllanadi.

Matematika bilan tutaş joyda matematik statistika şakllangan. U statistik ma'lumotlarni töplaş, tartibga soliş, işlaş va ulardan ilmiy xulosa çiqariş usullarini örganadi. Rusça Vikipediyaga köra, uning matematik asosini ehtimollar nazariyasi taşkil etadi. Rus matematigi B. V. Gnedenko 1954-yilda statistikani uç qismga ajratgan: ma'lumotlarni yiğiş, ularni ommaviy kuzatiş asosida tadqiq qiliş va kuzatiş hamda tahlil usullarini işlab çiqiş.

Statistika yalpi kuzatiş, guruhlaş, örtaça miqdorlar va indekslar, balans usuli, grafik tasvirlaş kabi usullardan foydalanadi. ÖzME'ga köra, guruhlaş natijalari yiğma va kombinatsion jadvallarda aks ettiriladi, örtaça miqdorlar va indekslar esa eng muhim umumlaştiruvçi körsatkiçlar hisoblanadi. Rusça Vikipediyaga köra, statistik usullar ikki katta guruhga — ma'lumotlarning umumiy manzarasini beruvçi tavsifiy statistikaga va tanlanma asosida butun töplam haqida xulosa çiqaradigan statistik xulosaga bölinadi. 20-asrning birinçi yarmida tanlanma kuzatiş usullari rivojlanib, bugungi kunda dunyodagi birlamçi ma'lumotlarning köpçiligi şu yöl bilan yiğiladi; söngği yillarda «katta ma'lumotlar»dan ham foydalanilmoqda.

Hisob-kitob işlari davlatlarning paydo bölişi bilan boşlangan: qadimdan hukmdorlar soliq yiğiş va qöşin tuziş uçun aholi, yer va mol-mulk hisobini yuritgan. Rusça Vikipediyaga köra, bunga 1085–1086-yillarda Angliyada qirol Vilgelm Istilokor buyruği bilan ötkazilgan yer röyxati — «Qiyomat kitobi» misol bölaoladi. «Statistika» atamasini fanga 1746-yilda nemis olimi Gotfrid Axenval kiritgan; dastlab u davlatlarni tavsiflaşni anglatgan.

ÖzME'ga köra, statistikaning fan sifatida şakllanişi 17-asr oxiridagi ingliz iqtisodçisi Uilyam Petti nomi bilan boğliq; u «siyosiy arifmetika» deb ataladigan yönalişga asos solgan. Rusça Vikipediyaga köra, Petti bilan bir vaqtda Jon Graunt aholi haqidagi ma'lumotlarni tahlil qila boşlagan va demografiya asosçisi hisoblanadi. 18-asrda Karl Gauss eng kiçik kvadratlar usulini işlab çiqqan, 19-asrda belgiyalik Adolf Ketle ommaviy ma'lumotlarda nisbiy körsatkiçlarning barqarorligini körsatgan va 1853-yilda Bryusselda birinçi xalqaro statistika kongressi ötkazilgan. ÖzME 19-asrning ikkinçi yarmi va 20-asr boşini statistikaning jadal rivojlangan davri deb baholaydi: aholi, sanoat va qişloq xöjaligi röyxatlari ötkazila boşlagan, davlat statistika idoralari tuzilgan.

Özbekistonda davlat statistikasini Statistika davlat qömitasi va uning hududiy boşqarmalari yuritadi. ÖzME'ga köra, 1994-yil 13-sentabrda hukumat mamlakatni xalqaro amaliyotda qabul qilingan hisob va statistika tizimiga ötkaziş böyiça davlat dasturini qabul qilgan, 2002-yil 12-dekabrda esa «Davlat statistikasi töğrisida»gi qonun qabul qilingan. Xalqaro miqyosda mamlakatlar körsatkiçlarini taqqoslaşda BMTning ixtisoslaşgan statistika xizmatlari yetakçi örin tutadi. Statistika mutaxassislari Toşkent iqtisodiyot universitetida tayyorlanadi.