Stenografiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 602–603-b. — ziyouz.com

Stenografiya (yun. stenos — tor, siqiq, qisqa va ... grafin) — qisqartirilgan tezkor yoziş usuli va şunday yozuv; alohida qisqa belgilarning mavjudligi, söz unsur (qism)larini qisqartiriş yoki yozmay taşlab ketiş, sözlar va söz birikmalarini qöşib yoziş S.ning asosiy belgilaridir. S. oğzaki nutqni sinxron (nutq jarayonida) yozib oliş hamda yozuv texnikasini takomillaştirişga imkon beradi. Stenografik yozuv tezlik böyiça oddiy yozuvdan 4—7 marta ustunrokdir. S. juda qad. zamonlardan ma'lum bölgan (Yunonistonda mil. av. 350 y.ga mansub S. belgilari yozilgan marmar taxtaça topil gan). Kdd. Rimda mil. av. 1-a. da Sitseronning quli Tiron rimça S. tizimini kaşf etgan va Tiron, notalari deb ataladigan bu tizim 11-a. gaça qöllanib kelgan.

«S.» termini 1602 y.da Angliyada stenograf J. Uillis tomonidan qöllangan. S. belgilari dunyo tillari uçun umumiydir. Faqat har bir tilning öziga xos xususiyati va undagi har bir fonemaning oz yoki köp uçraşiga qarab belgi tanlanadi. Hoz. S.da geometral va qiya yozuv (kursiv) tizimlari farqlanadi. Ularning har ikkalasi ham Angliyada: geometral S. J. Uillis (1602) tomonidan, qiya yozuv S.si esa S. Bordli (1789) tomonidan yaratilgan. Geometral S. belgilari har xil geometrik şakllarning bölaklaridan iborat bölib, amalda yoziş uçun noqulay deb topilgan. Qiya yozuv S.sidagi belgilar oddiy yozuv belgilarining ayrim unsurlaridan iborat bölib, asosiy xat çizik, ustida yoziladi va xat tekisligi yaxşi sakdanadi. Şu sababdan qiya yozuv tizimi geometral tizimdan afzalroq hisoblanadi. Qisqartiriş usuliga köra, S. tizimlarining 2 turi: morfologik yoki imloviy (oddiy yozuv imlosiga amal qilgan holda sözlarni boşlanma xarfigaça qisqartiriladi) va fonetik (qisqartiriş maqsadida yaxşi eşitilmaydigan tovuşlar yozuvda tuşirib qoldiriladi) turlari farkdanadi. Geometral tizimlar qisqa sözlar nisbatan köproq bölgan gillar (mas, ingliz, fransuz, ispan tillari) uçun, qiya yozuv tizimlari esa uzunroq sözlar köproq bölgan tillar (mas, slavyan, skandinav va nemis tillari) uçun qöllanadi.

Rus tili uçun stenografik tizim 1860 y.da birinçi marta amalda qöllangan. Rossiyada Oktyabr töntarişigaça ham, undan keyin xam bir kdnça stenografik tizimlar işlab çiqilgan. 1933 y.da SSSR da Davlat yagona S. tizimi (kiya yozuv S.si asosida) joriy etilgan. Bu tizim özbek tilida birinçi marta 1937 y.da qöllangan (1925—33 y.larda özbek tilida rus tilidagi S. tizimidan foydalanilgan). Özbekistonda köp yillardan beri S.ni öqitişörgatiş böyiça kurelar hamda stenografik xizmat idoralari faoliyat körsatib kelmoqsa. S. rivojiga M. Maqsudov, M. Murodov, M. Rahimova, A. Şoraxmedov va b. katta xissa qöşganlar. Keyingi davrda audiovideotexnikaning rivoji va undan keng foydalaniş S.ga va stenografistlarga bölgan ehtiyojni bir qadar kamaytirdi.

Ad.: Murodov M ., Stenografiya darsligi, T., 1952; Yurkovskiy A. M., Stenografiya skvoz veka, M., 1969.

Abduvahob Madvaliyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СТЕНОГРАФИЯ (юн. stenos — тор, сиқиқ, қисқа ва ... графин) — қисқартирилган тезкор ёзиш усули ва шундай ёзув; алоҳида қисқа белгиларнинг мавжудлиги, сўз унсур (қисм)ларини қисқартириш ёки ёзмай ташлаб кетиш, сўзлар ва сўз бирикмаларини қўшиб ёзиш С.нинг асосий белгиларидир. С. оғзаки нутқни синхрон (нутқ жараёнида) ёзиб олиш ҳамда ёзув техникасини такомиллаштиришга имкон беради. Стенографик ёзув тезлик бўйича оддий ёзувдан 4—7 марта устунрокдир. С. жуда қад. замонлардан маълум бўлган (Юнонистонда мил. ав. 350 й.га мансуб С. белгилари ёзилган мармар тахтача топил ган). Кдд. Римда мил. ав. 1-а. да Цицероннинг қули Тирон римча С. тизимини кашф этган ва Тирон, ноталари деб аталадиган бу тизим 11-а. гача қўлланиб келган.

«С.» термини 1602 й.да Англияда стенограф Ж. Уиллис томонидан қўлланган. С. белгилари дунё тиллари учун умумийдир. Фақат ҳар бир тилнинг ўзига хос хусусияти ва ундаги ҳар бир фонеманинг оз ёки кўп учрашига қараб белги танланади. Ҳоз. С.да геометрал ва қия ёзув (курсив) тизимлари фарқланади. Уларнинг ҳар иккаласи ҳам Англияда: геометрал С. Ж. Уиллис (1602) томонидан, қия ёзув С.си эса С. Бордли (1789) томонидан яратилган. Геометрал С. белгилари ҳар хил геометрик шаклларнинг бўлакларидан иборат бўлиб, амалда ёзиш учун ноқулай деб топилган. Қия ёзув С.сидаги белгилар оддий ёзув белгиларининг айрим унсурларидан иборат бўлиб, асосий хат чизик, устида ёзилади ва хат текислиги яхши сакданади. Шу сабабдан қия ёзув тизими геометрал тизимдан афзалроқ ҳисобланади. Қисқартириш усулига кўра, С. тизимларининг 2 тури: морфологик ёки имловий (оддий ёзув имлосига амал қилган ҳолда сўзларни бошланма харфигача қисқартирилади) ва фонетик (қисқартириш мақсадида яхши эшитилмайдиган товушлар ёзувда тушириб қолдирилади) турлари фаркданади. Геометрал тизимлар қисқа сўзлар нисбатан кўпроқ бўлган гиллар (мас, инглиз, француз, испан тиллари) учун, қия ёзув тизимлари эса узунроқ сўзлар кўпроқ бўлган тиллар (мас, славян, скандинав ва немис тиллари) учун қўлланади.

Рус тили учун стенографик тизим 1860 й.да биринчи марта амалда қўлланган. Россияда Октябрь тўнтаришигача ҳам, ундан кейин хам бир кднча стенографик тизимлар ишлаб чиқилган. 1933 й.да СССР да Давлат ягона С. тизими (кия ёзув С.си асосида) жорий этилган. Бу тизим ўзбек тилида биринчи марта 1937 й.да қўлланган (1925—33 й.ларда ўзбек тилида рус тилидаги С. тизимидан фойдаланилган). Ўзбекистонда кўп йиллардан бери С.ни ўқитишўргатиш бўйича курелар ҳамда стенографик хизмат идоралари фаолият кўрсатиб келмоқца. С. ривожига М. Мақсудов, М. Муродов, М. Раҳимова, А. Шорахмедов ва б. катта хисса қўшганлар. Кейинги даврда аудиовидеотехниканинг ривожи ва ундан кенг фойдаланиш С.га ва стенографистларга бўлган эҳтиёжни бир қадар камайтирди.

Ад.: Муродов М ., Стенография дарслиги, Т., 1952; Юрковский А. М., Стенография сквозь века, М., 1969.

Абдуваҳоб Мадвалиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.